1.1. Nedderdüütsche Literatuur gifft dat so lang, as wi in de Geschicht vun uns Land trüüchkieken köönt. De Germanen mössen eerst uphören mit ehr Wannern vun hier na door, se mössen sick richtig fastsetten hier baven; dunn kömen se mit de Nääs' ran an de Kultuur uut'n Süden, dunn lehren se kennen, wat dat up sick hett mit schreven Schrift: dat se miteens upschrieven (laten) kunnen, wat vörher, Dichtung oder nich, vun Mund to Mund gahn weer, jümmer vun de Öllern na de Kinner, oder wat jüm so bifüll över ehr egen Tiet un Leven. Rekent wi maal in'n groten Bagen, denn is dat üm un bi dat Johr 8oo west, un so reckt de nedderdüütsche Literatuur goot un geern över'n Stücker dusend Johr. De so veel vörtowiesen hett, mööt maleef nich in't Muuslock krupen, vör nix un nüms; de kann sick driest sehn laten.

Dorüm: Harr ick nich beter seggen schullt "1ooo Johr nedderdüütsch Dichten" oder tominnst "Nedderdüütsche Literatuur - vun den Anfang bet hüüt un dissen Dag"? Weer denn nich veel klorer ruutkamen, al in de Överschrift, wo oolt disse Literatuur is un wat allens achter ehr steken deit an Welt un Minschenleven? Is sachts wohr - wenn wi vun disse Siet tokieken doot; kiekt wi vun de anner, weer't avers falsch west. Süh, bi "1ooo Johr" un bi "vun den Anfang bet hüüt", door denkt en doch foorts, de nedderdüütsche Literatuur, de weer in eensento wiederlopen dörch all de Tiet: een Schrieversmann na den annern weer upduukt, een Stück Dichtung uut dat anner ruutwussen, een Mood' harr de anner aflööst - un allens, denkt en, hüng so oder so tohoop, allens kunn reinweg un ahn Ünnerscheed "Nedderdüütsche Literatuur" nöömt warrn. So is dat nu avers jüst nich. Wi kennt mehr as een Slag nedderdüütsche Literatuur.

1.2. Woll deelt wi de nedderdüütsche Spraak un Literatuur nich anners in as de hoochdüütsche. Wi snackt vun Ooltnedderdüütsch (Ooltsassisch), Mittelnedderdüütsch un Neenedderdüütsch hier un vun Oolthoochdüütsch, Mittelhoochdüütsch un Neehoochdüütsch door, un wi meent allemaal de Tieden, de de twee Spraken un Literaturen achter sick bröcht hebbt, vun den Anfang bet vundaag. Man mit so'n grote Wöör hüppt wi - as up männich anner Flach ook - licht över de groten Knuppens weg, wo de Wohrheit in sitten deit. Stellt wi uns maal vör, wi wullen en Streek trecken, un de schull de hele Geschicht vun't Hoochdüütsche un vun't Nedderdüütsche andüden. För dat Hoochdüütsche mössen wi sachts maal anholen tüschendörch, indem dat Spraak un Literatur sick denn un wenn ännert hebbt, ook bargup un bargdaal gahn sünd - afsetten un nee wedder ansetten, bavento an'n anner Steed', bruken wi liekers nich: De Geschicht vun dat Hoochdüütsche is nienich afbraken. Anners bi dat Nedderdüütsche. Hier mööt wi na'n 8oo Johr, wenn wi mit dat Mittelnedderdüütsche dörch sünd, en dicken Punkt maken: De Geschicht vun dat Nedderdüütsche is eerstmaal an't Enn', se springt üm - wat naher kümmt, dat Neenedderdüütsche, dat is en anner Kapitel, dat hett mit de fröhern Tieden in'n Grunn' so veel nich to kriegen.

Wo dat an liggen deit, is licht to verkloren. In't late Mittelöller is de Spraakwelt in Noorddüütschland - un se nich alleen - koppheister gahn. Vörher, in oolt- un mittelnedderdüütsche Tiet, dat heet, nochmaal över'n Dumen to meten, vör 16oo, door harrn se hier man een Spraak. Wat to seggen un to schrieven weer, wörr plattdüütsch afmaakt. Vun't 17. Johrhunnert an kreeg denn dat Hoochdüütsche in'n Süüdoosten düchtig Updrift, breed't sick wieder un wieder uut, slieker sick suutje na'n Noorden rup - un harr upmaal dat Nedderdüütsche ünner, door seet ja keen Murr mehr achter. De'n beten wat weer un gellen wull hiertolannen, so as de hogen Herrens vun Adel un de rieken Kooplüüd in de Stadt, de schreef nu hoochdüütsch; un wo't wat gellen schull, bi Gericht to'n Bispill, bi't Hanneln wiet över Land un See, bi allens, wat Kultuur heten deit, door möß nu hoochdüütsch schreven warrn. Kort un knapp: De frömde Spraak Hoochdüütsch stünn nu vörnan, se weer de Baas worrn allöverall, Schrift- un Hoochspraak ook för Nedderdüütschland. Dat Nedderdüütsche sülven, afmeiert, bleef trüüch, weer bloots noch Knecht in'n egen Huus', alleen noch to bruken för alledaagschen Kraam, för Snacken un Doon, sünnerlich bi lütte Lüüd un ringe Saken - goot as Ümgangsspraak oder Mundoort, nich mehr as Schrift- oder Hoochspraak.

Wenn'n dat wiet drieven deit mit de Theorie, denn döggt en Spraak, de as Schriftspraak nich estemeert ward, afsluuts nich för de Literatuur. So is dat keen Wunner nich, dat wi in't 17. un 18. Johrhunnert man wenig nedderdüütsche Literatuur mehr hebbt. Dorüm laat't de Frünnen vun't Plattdüütsche un mit ehr de kloken Minschen vun de Wetenschop diss' Tieden ook so geern links liggen. Dat weer doch man en Övergang, meent se alltohoop, nix, wat dat Henkieken un Snacken lohnt. De wichtige un richtige nedderdüütsche Literatuur, wöllt se uns bibringen, is de vun vör 16oo up de een un is de moderne Mundoortdichtung vun na 18oo up de anner Siet. Dat stimmt half - un half wedder nich, dücht mi.

Wohr is, un dorüm mööt wi üm un bi 16oo unsen dicken Punkt maken: De oolt- un mittelnedderdüütsche Literatuur is 'normale' Literatuur, is Literatuur mit vullen Weert. Se mag anners ween as de hoochdüütsche Literatuur in'n Süden to glieke Tiet, man se höört jüst so goot as de bi de ene, grote, allgemene düütsche Literatuur.

Füng nu avers en Noorddüütschen na 16oo dat Schrieven an un harr he sick in'n Kopp sett't, he wull bi disse allgemene düütsche Literatuur mittellen, denn so greep he förföötsch na dat Hoochdüütsche - dat weer ja nu de Hoochspraak ook för em. De poor, de liekers biblieven dään mit dat Nedderdüütschschrieven, de dään dat mit Willen; un se wüssen heel goot, dat weer rundrüm 'unnormal'. Ehr Spraak, de wörr doch nu för Mundoort ansehn, de güll an un för sick nich mehr för de Literatuur. Un jüst dit Unnormale, dat weer dat, wat ehr ketteln dä un wo se den Leser mit ketteln wullen. Disse Leser, de schull al an de Spraak marken, süh, dit hier, dit is wat anners, de Keerl schrifft plattdüütsch - un door schull he sick wat Besünners bi denken. De Punkt bi dat Johr 16oo will also seggen: Nedderdüütsche Literatuur vörher, dat is Literatuur in'n Spraak, de för de Literatuur door is, dat is 'normale' Literatuur - naher is se 'unnormale' Mundoortliteratuur, hett wat Extras to bedüden, is'n Literatuur blangen de allgemene düütsche, de hoochdüütsch schreven is.

1.3. Dat sünd nu al twee Slag nedderdüütsche Literatuur, un liekers sünd wi noch nich dörch mit de Ünnerscheden, de't gifft. Baven heff ick seggt, dat weer man half richtig, wenn de welken upleefst vun't 16. foorts na't 19. Johrhunnert röverspringen wöllt. Wenn de up diss' Oort all dat bikantschuven doot, wat in't 17. un 18. Johrhunnert nedderdüütsch schreven worrn is, un wenn se glöövt, dat weer teemlich kröpeligen Kraam, maleef keen richtige Literatuur, keen 'Dichtung' - denn hebbt se Müüs markt, sünd avers de Wohrheit nich wiesworrn. Denn wohr is: Dat gifft ook twee Slag nedderdüütsche Mundoortliteratuur.

Door is, to'n eersten, de ooltmoodsche, de ole Mundoortliteratuur in't 17. un 18. Johrhunnert. De in diss' Tiet de Mundoort anwennen dään bi't Schrieven, de wüssen woll, dat weer wat Besünners, un se wullen ook, de Leser schull vunwegen de Spraak hellhören warrn. Man se spelen egens bloots mit dat 'Unnormale'; se kregen sick dat Nedderdüütsche man för dit Thema un för de Situatschoon her, nich dörgahns - anners bleven se bi dat 'normale' Hoochdüütsch. Mit anner Wöör seggt: Se wullen goor nich up'n nedderdüütsche Mundoortliteratuur loos, de dörgahns blangen de Hoochspraakliteratuur herlopen un allens vördagbringen schull, wat Literatuur so vördagbringen kann. Nee, jüm ehr nedderdüütschen Texten staht nich up egen Fööt, se sünd dacht as Deel vun de Hoochspraakliteratuur. Door sünd se de Uutnahm, un dat is ehr Sinn.

Eerst an't Enn' vun dat 18. Johrhunnert - dat wi wedder en grade Tall hebbt, seggt wi maal: bi 18oo rüm - sünd denn welk up de Idee kamen, nedderdüütsche Literatuur, Mundoortliteratuur, Volksliteratuur, dat weer di sowat Besünners un Grootorigs, dat möß dat jümmerto geven. Un vun door an hebbt wi, to'n tweten, de moderne nedderdüütsche Mundoortliteratuur, de, de wi hüüt un dissen Dag noch kennt un de för sick steiht blangen de hoochdüütsche Literatuur - se schall un se will wiesen: Nedderdüütsche Mundoortliteratuur is vun Grund up anners, se kann un schall wat anners, se hett annern Weert.

De öllste nedderdüütsche Literatuur, heff ick seggt, stammt uut de Tiet, wo de Germanen nich mehr in de Weltgeschicht rümbiestern, wo se sick ehr Flach söcht harrn. Uns geiht dat sünnerlich üm de Sassen. De seten hier baven westen de Elv', un vun Süden her rönnen de Franken ünner Korl den Groten gegen ehr an un wullen ehr ünner'n Dumen dwingen, wullen ehr up jeden Fall to Christen maken. Wat doorför nödig weer, bröchen se mit - Kultuur, högere Ornung, schreven Schrift. Un so is de Literatuur, de hier ranwassen dä, dat, wat uplest all Literatuur is: en Bild vun de Welt.

De Welt avers, as se dunntomalen uutseeg, weer en Welt vull Striet. De Franken stünnen gegen de Sassen; germaansche Christen gegen de Germanen, de bi den olen Gloven blieven wullen; de mit de högere Ornung un Kultuur gegen de, de door noch nich so veel vun mitkregen harrn; Minschen, de mit de Fedder üm wüssen, gegen anner Minschen, de ehr Seggen un Dichten bet nu hento mit'n Munn' wiedergeven harrn. Dat allens kann'n de Literatuur vun wieden al ansehn.

De Spröök Contra vermes 'Gegen de Wörm' to'n Bispill, door bruukt wi nich lang överleggen, mööt uut uurole Tieden stammen. Wöör, wo'n dat Kranke mit uut'n Lief drieven deit, wo'n de Krankheit mit bespreken, beschrien oder afraden kann, de hett dat Volk doch al jümmer kennt. Bloots upschreven wörrn se nich, sünd ja to'n Seggen door, un denn schull se ook ja nich jedereen weten. As se avers denn uut de Heemlichkeit ruut un to Pergament kemen, wörrn se so henböögt, as de Gloven vun de Tiet dat verlangen dä. Dorüm hett de Spröök an't Enn' en Formel, de half al christlich, half noch germaansch is: "Drohtin, uuerthe so!" heet 'Herr, so schall dat warrn!' Dat lett, as wullen se den Christengott anropen - wo de Spröök oolthoochdüütsch upschreven is, steiht richtigerwies' ook "pater noster" - man för de Sassen bleef dat noch bi den germaanschen "drohtin". Se schullen de Christenlehr sinnig bibröcht kriegen, dat se man jo nich upsternaatsch warrn dään doorbi. Un so is, wat wi an ooltnedderdüütsche Literatuur kennt, nich schöne Dichtung, nich uutdachten Kraam, nee, dat is vun de Welt för de Welt - Texten to'n Beden, Bichten, Döpen usw., Literatuur för de, de Christen warrn schullen.

Dit gellt nu eerst recht för dat Stück Literatuur, dat to de gröttsten in't düütsche Mittelöller reken deit - för den Heliand. Vertellt ward hier nix anners as dat Leven vun Jesus Christus. Un dat ward so vertellt, dat de Sassen dat begriepen kunnen, mit jüm ehr egen Vörstellung, nich mit de vun de Karkenlüüd. Door is Christus denn de hebankuning 'König in'n Heven', un as en grootmächtigen germaanschen Herrn hett he welk üm sick, de up em höört, em natrecken doot in den Striet. De heet hier gisidos 'Deensten, Gesellen' (vgl. hd. Gesinde); meent sünd avers de Jüngers. Un so geiht dat wieder mit dat Ümsetten vun de Bibel in germaansche, in noordsche Biller: In dat Glieknis vun den unkloken Mann, de up Sand boot, ward dat Huus vun de See un vun den westen Wind tweislaan; de Harders up'n Fellen kaamt as Peerknechten vör; Jesus dröff nich up'n Esel rieden, dat weer to un to schaneerlich west för so'n germaanschen Helden, dorüm ward disse Steed' weglaten; un annersüm kunn un kunn Petrus sienen Herrn doch nich verraden hebben, wat harrn de Sassen sick door woll bi denken schullt. Dat de Saak denn ook na buten hen den rechten Schick kreeg, hett de Dichter dat Epos bavento in den olen germaanschen Langvers upschreven, mit Staffriem un so, meist 6ooo Versen sünd dat worrn. Wanneer dat to Pergament bröcht is? Se weet dat nich, de Forschers, hebbt sick door noch jümmer üm in de Hoor. Fröher hebbt se maal meent, dat weer so üm un bi 83o west, upstunns nehmt se eher 85o an. Den Dichter kennt se noch weniger, nich vun Persoon, nich na sienen Stand un nich maal na sien Tohuus - door hebbt twee Mann al dree Ansichten. Enig sünd se bloots door in, dat dit Epos en abasig groot Denkmaal is, en Spegel vun de Tiet, wo de ole Germanen- un de nee Christenwelt eerst tohopenstött't un naast tohopenkamen sünd.

Dat een un anner möß noch vermellt warrn, de Genesis to'n Bispill, ook en Bibeldichtung, un en poor lüttere Texten - för uns schall't avers noog ween.

Dat harr so grootorig anfungen mit de nedderdüütsche Literatuur un güng doch gau to Enn'. Vun sowat 11oo an is meist goor nich mehr nedderdüütsch schreven worrn. De sassische Adel wörr woll jümmer starker, de Karolinger harrn weniger to mellen; de Noorden reet mehr un mehr de Politik an sick un wenn sick na un na de högere Kultuur uut'n Süden an - man dat Nedderdüütsche füll door denn bi achterdaal.

De Sassenkönige harrn dat eher mit dat Latiensche, de Geschichtsschrievers hölen dat nich anners, un sogoor so'n Fro as Hrotsvitha vun Gandersheim nöhm för ehr Dichten lever de Römerspraak. Richtig gediegen ward de Kraam avers eerst bi de Noorddüütschen, de sick so veel bi de Ritterkultuur in'n Süden afkeken harrn, dat se de namaken wullen, dat Minnesingen so goot as den Ritterromaan - se güngen förföötsch bi un wullen nu ook in de Spraak vun Walther vun de Vagelweid', Wolfram vun Eschenbach oder Hartmann vun Aue schrieven. Goor so veel is door nich bi ruutsuert, wenn'n na de hoge Dichtung schuult. Liekers: Hinrich den Löwen sien Rittersmann Eilhard vun Oberg - dat is'n Dörp bi Bruunswiek - hett al bi 117o rüm dat eerste düütsche Epos över Tristrant schreven, un Berthold vun Holle, de nich wiet vun Hildesheim tohuus weer, hett tüschen 125o un 126o mit sien Demantin un Crane twee anner Ritterromaans vörleggt. För de Lyrik is denn noch Witzlaf vun Rügen to nömen.

Wat se avers versöken dään, de Noorddüütschen, dat lööp jümmer up Namaken ruut, bet hen na de Spraak. Dat Swögen vun Hoff un Ritters, vun Minne un Eventüürs, dat ünnen in'n Süden so'n grootse Literatuur hett wassen laten, dat hett in'n Noorden allens dootdrückt. 2oo Johr meist hebbt de Nedderdüütschen den Kopp nich hoochbören mucht, so ünnerscheedlich is de Kultuur verdeelt west in't düütsche Land - keen Dichtung un keen schreven Schrift, de nedderdüütsch weer.

4.1. Dat Blatt dreih sick, as de Kultuur vun Adel un Ritters up'n Rest güng un doorför de Börgers in de Stadt marken dään, dat se doch ook wat weern un wat kunnen. Riek noog weern se ja all lang'. Upmaal harr de Noorden deegte Updrift. Un so hangt all dat Wassen un Bleihen vun Spraak un Kultuur in mittelnedderdüütsche Tiet an de ene Fraag: Geiht dat de Stadt goot, springt bi Hannel un Wannel düchtig wat ruut, hett de Koopmann, de Börgersmann sien Recht oder, wenn't angahn kann, noch en beten mehr? Mittelnedderdüütsche Kultuur is dorüm Börgerkultuur. Se fangt an in'n Süüdoosten, bi Magdeborg un Bruunswiek, in't eerste Drüttel vun't 13. Johrhunnert; un se fallt uteneen in't 16. Johrhunnert, as de Hansebund, mit Lübeck vörnan, in Politik un Weertschop nich mehr dat Seggen hett.

Vun doorher lett sick licht denken, woso en groten Deel vun all de mittelnedderdüütsche Literatuur nich Dichtung in den Sinn vun 'schöne' Dichtung is. Den Koopmann un Börgersmann leeg an anner Saken nu maal mehr. Dat Recht to'n Bispill, dat weer di en Flach, door kunn he nich an vörbi; un he harr ook en Ader för dat, wat so in de Welt passeert weer in verleden Tieden. Un uplest denn, as Luther de Reformatschoon in de Gangen sett't harr un sien Gedanken ook na Noorden hen bringen wull, dunn kunn de Börgersmann den Striet üm den richtigen Gloven nich uut'n Weg - he möß schrieven un drücken laten up Düvel-kumm-ruut.

4.2. Eike vun Repgow weer't, de tüschen 1220 un 1230 upschreven hett, wat Recht weer bi de Sassen. Gellen dä dat al veel länger, stünn bloots nich swart up witt schreven. In sienen Sassenspegel avers wörr nu fastholen, wat de Minsch doon un laten möß, dat he mit de annern Minschen torechtkööm, mit de Familie, mit Navers un Frömde, mit de hogen un mit de ringen Lüüd, un denn ook, wat he anners för Straaf lieden schull. Dit grote Rechtsbook, dat an sick man för Oostfalen dacht weer, is Vörbild worrn för Länner wiet weg; dorüm hebbt se't ook wedder un wedder översetten mößt. Wat desülve Eike de Sassesche Weltchronik schreven hett, sowat bi 1230 rüm, dat mööt eerst uutklookt warrn. Upstunns seggt de een ja, de anner nee.

4.3. Richtige Dichtung, heff ick seggt, sowat, wo een sick wat uutsimmeleert un dat daalschrifft as'n Bild vun de Welt, vun sien egen Welt - so'n Oorts Schrieven finn't wi in mittelnedderdüütsche Tiet meist goor nich. Hier hett allens fasten Bodden ünner de Fööt. Nadenkern wull he woll ween, de Hansebörger, man bloots nich överspöönsch. De Welt, mag he dacht hebben, is so al gediegen noog; överdorige Grappen sünd wiß un worraftig nich nödig.

Nich maal in ehr beste Tiet, vun 1350 bet 1500, süht dorüm de Hansedichtung so uut, as'n sick en bleihen Literatuur anners geern vörstellt. Eerstlich gifft dat man wenig Texten, de schiere Dichtung sünd. To'n tweten is dat, wat in disse Texten to lesen steiht, mehrstendeels nich sülven uutklamüüstert, stammt nich uut den sien Kopp, de't nedderdüütsch to Papier bröcht hett. Nee, meist allens hebbt se sick vun annerswo haalt, de Kooplüüd. Un to'n drütten harrn se nich veel över för Saken, de man eenfach so vertellt wörrn. Ehr weer dat mehr na de Mütz, wenn'n sick door en Schiev vun afsnieden, wenn'n door wat bi lehren kunn över de Welt un dat Leven.

An nix kann'n dat nu beter wiesen as an de gröttste Dichtung vun de mittelnedderdüütsche Literatuur, en Dichtung, de ehrsglieken nich hett in de hele düütsche, sogoor in de hele europääsche Literatuur vun't Mittelöller - ick meen den Reinke de Vos, de 1498 in Lübeck ruutkamen is. Dörch half Westeuropa weer disse Geschicht al lopen, vun Frankriek, wo se vun den 'roman de renart' snackt, hen na de Nedderlannen - door is't al en lang Epos un heet 'Reinaert'. Un door hett sachts een vun de reisen Hansekooplüüd de Geschicht upgrepen un mitnahmen na Huus. Ehr vun dat Nedderlandsche in't Nedderdüütsche ümtosetten, weer so swoor nich; denn noch hier un door en Zislaweng anbröcht, de Namens vun de Deerten ännert un achter jeedeen Kapitel, nu in Prosa, verkloort, wat de Versgeschicht bedüden schall - fardig weer se, de "Weltbibel, de nich hillig is", as Goethe naasten seggt hett. Denn: So sinnig se anfangt mit "Id gheschach vp eynen pynxstedach, / Datmen de wolde vnde velde sach / Grone staen myt loff vnde gras", in Wohrheit is dat en böse Geschicht. Vertellt ward vun de Deerten un meent sünd, kloor, de Minschen. Un door ward lagen un bedragen, door gellt keen Ornung, keen Recht, keen Moraal; Reinke kann maken, wat he will, kann veniensch beren as man een - he winnt. So leeg is nu maal de Welt, seggt de Geschicht, möötst di mit affinnen. Jüst dit, de ewige Fraag na den Tostand vun Minsch un Welt, is de Grund, worüm disse Text uut dat nedderdüütsche Mittelöller dörch all de Tieden hen as'n groot Stück Weltliteratuur ansehn worrn is. - Wat de Nedderdüütschen sick anners bi de Flamen un Nedderlanner an Dichtung wegluert hebbt, paßt sick al mehr för't Vertellen, wat dat nu de Deif van Brugge is oder Valentin vnde Namelos.

För de mittelnedderdüütsche Dramatik mööt'n sick ook nich jüst schamen. So'n Stück as Johannes Stricker sienen Düdeschen Schlömer vun 1584 ward doch jümmer maal wedder speelt, wenn ook in dat Platt vun hüüt. Dat Thema, dat Starven vun den rieken Mann, blifft ja, un wenn de Welt sick dusendmaal dreiht. Un de sick ümkieken will, kann't in veel Spraken lesen: ingelsch as 'Everyman', nedderlandsch as 'Elckerlijk', hoochdüütsch ünner en hele Reeg vun Titels uut alle Tieden, bet hen na Hugo von Hoffmannsthal sienen 'Jedermann'. Meist so'n groten Bagen köönt wi ook üm dat Mysterienspill vun Theophilus trecken, üm dat Oosterspill vun Redentin oder de Marienklaag vun Bordesholm.

Tominnst seggen un nich eenfach dootswiegen will ick uplest, dat wi uut mittelnedderdüütsche Tiet en helen Barg Lyrik kennen doot. En mööt bloots nasöken in de Lederböker, to'n Bispill in dat uut Rostock. Sünd Leder maal vun Gott un maal vun de Welt - af un an fallt Gott un Welt sogoor meist tohoop, un denn ward dat richtig 'bunt' togahn.

4.4. Lange Johren hett dat heten, Luther mit sien Reformatschoon harr veel Schuld door an, dat dat Nedderdüütsche as Schriftspraak hett afdanken mößt. Is nich wohr. Bruukst bloots maal nakieken, wat so in't 16. Johrhunnert nedderdüütsch drückt worrn is - vun nix gifft't so veel as vun Bibeln, Katechissen, Predigten, Karkenornungen, Gebeden usw., goor nich to snacken vun all de Strietschriften vun, för un gegen Luther. He harr ja ook narrsch ween mößt, Luther, wenn he nich uppaßt harr, dat all sien neen Gedanken foorts nedderdüütsch upschreven un ünner de Lüüd bröcht wörrn. Wo harr de Reformatschoon anners woll na Noorden kamen kunnt, dat Volk - de "gemenen lüde" - wüß doch mit dat Hoochdüütsche noch lang' nich üm.

En Ogenblick bi Luther sien Schriften to blieven - dat lohnt sick. Nich vunwegen dat, wat door in steiht, dat weet't de mehrsten vun uns ja vun den Kunfermandenünnericht butenkopps, up Hoochdüütsch, versteiht sick. Jüst dorüm köönt wi an den nedderdüütschen Text veel lehren. Vergliekt wi maal "Dat Teinde Gebodt" ut den Klenen Catechismus, de 1599 in Ollnborg ruutkamen is, mit dat, wat wi hoochdüütsch hebbt lehren mößt - un süh, de Wöör un de Regen loopt in't Mittelnedderdüütsche meist nipp un nau so, as wi se hüüttodaags hoochdüütsch wennt sünd. Mittelnedderdüütsch, seht wi hier al mit een Oog, dat is noch Schriftspraak; door weern lange Sätz, swore Sätz noch normaal.

4.5. Bet hier also reckt he, de eerste Deel vun de nedderdüütsche Spraak- un Literatuurgeschicht - de Deel, wo dat Nedderdüütsche de allenige Spraak in Noorddüütschland west is; wo't allens, aver ook würklich allens uutdrücken kunn un möß, vun den Klöönsnack bet rup na Hannel, Recht, Geschicht un Kultuur; wo't as Hansespraak sogoor sowat as'n Weltspraak rund üm Oost- un Noordsee weer. Un dat is de Deel, wo de nedderdüütsche Literatuur vull un ganz dat weer, wat alle Literatuur is: en Spegel vun de grote un de lütte Welt, sülven en Stück vun Tiet un Minschenleven.

5.1. So üm un bi 16oo, hebbt wi för uns hier fastleggt, is dat Hoochdüütsche as Hooch- un Schriftspraak över Noorddüütschland kamen, un 'över' is dat rechte Woort: Den Alldag, all de lüttern Lüüd un all de Saken, de nich to de hogen un wichtigen hören doot, güng dat ja so veel nich an. Up dat Flach bleef dat Nedderdüütsche noch lange Tiet fast besitten. De Literatuur avers, as wat Hoges vun un för högere Lüüd, de dröff nu an un för sick nich mehr nedderdüütsch sien.

De Fraag weer bloots: Woans gaht de Lüüd mit so'n Spraakwessel üm? Wat maakt se, wenn ehr Spraakwelt ümkatert ward, wenn en frömde Spraak sick an de eerste Steed' schüfft un de egen Spraak na jichtenswo ünnen wegdrückt? Wat kunnen se denn in'n Grunn' maken? Se kunnen so doon, as wenn nix weer; as de Mekelbörger kunnen se seggen "Blifft allens bi'n Olen!" un kunnen wieder plattdüütsch schrieven - denn weern se achterruut, ooltmoodsch. Un se kunnen sick instellen up dat Nee, tosehn, wat door nich Schangsen in steken dään - denn güngen se mit de Tiet.

De Nedderdüütschen dunntomalen, Minschen de se weern, de dään dat een un dat anner. De welken hölen an't Plattdüütschschrieven fast, scheren sick an nix un drögen so de ole nedderdüütsche Literatuur noch'n Enn' wieder. Vun de mööt snackt warrn, is kloor. De annern, un se weern in de Mehrheit, maken sick up den neen Patt un schreven vun nu af an hoochdüütsch. Vun de bruukt wi hier nix mehr vertellen. Man denn sünd door noch en heel Bült, de segen nich bloot, wat passeert weer, de richten sick door ook up in un versöchen, en neen Weg för de nedderdüütsche Literatuur to finnen. Un up de kümmt dat nu würklich an - jüst dorüm, dat de goden Frünnen vun't Nedderdüütsche vun jüm nich veel afweet't un ook nix afweten wöllt.

5.2. Dat de Frünnen vun't Nedderdüütsche teemlich ahnweten sünd, wenn se na de nedderdüütsche Literatuur in't 17. un 18. Johrhunnert fraagt ward, is licht to verstahn. Wist du wat lehren över disse Tiet un sleist een vun de dicken kloken Böker up - wat finnst du? Meist nix! Un du sühst ook foorts, worüm nich: De Forschers möögt disse Tiet un ehr Literatuur nich, se meent, dat weer di nix. Dorüm schrievt se denn jümmer wat hen vun "Übergangszeit" oder "Restaurationsversuche", vun "Versuche, die mittelniederdeutsche Literatursprache zu erneuern" oder "Ausklang der Mittelperiode" oder "Ausklang der nd. Schreibsprache". Is dat'n Oort för'n Historiker - seggen, wat jedereen sick denken kann: dat dat Ole noch en Sett wiederlopen is; un swiegen över dat, wat vöruutwiesen deit, wat mit de Tiet geiht?

Kloor doch is de Traditschoon vun dat Mittelnedderdüütsche nich vun hüüt up morgen afbraken. Nehmt wi maal en heel afsünnerlichen Fall, denn so hett disse Traditschoon bet hen na't Enn' vun't 18. Johrhunnert reckt: De Karkenliteratuur, de dat Volk sülven in de Hand hebben schull un wull, Katechissen, Gesangböker, Postillen, Gebeden usw., de is bet wiet in't 17. Johrhunnert rin jümmer wedder upleggt worrn, in mittelnedderdüütsche Spraak, so as Bugenhagen un anner Luther-Schölers se översett't oder schreven harrn. Worraftig uut de Tiet weer avers liekers, dat in de tachentiger Johren vun't 18. Johrhunnert in Kopenhagen noch en Postill, en Gesangbook un'n Katechissen na Luther ruutkömen. De Grund is to'n Bispill up den Titel vun den Katechissen to lesen; door steiht "[...] tom Gebruck der dütschen Gemene to Holländerdörp op Amack." Up de lütte Insel Amager in'n Sund bi Kopenhagen leven welk, de weern Anfang dat 16. Johrhunnert as Inwannerers vun Noordholland haalt worrn, un de hölen nu an de Spraak vun ehr Vöröllern noch fast. Dat diss' Spraak anners narms mehr recht gellen dä, dat harrn se nich mitkregen oder wullen se nich togeven.

Vun doorher kann'n sick amenn' beter vörstellen, dat mittelnedderdüütsche Literatuur ook anners wiederleven dä. So güng de Traditschoon vun de Buernspillen, de üm 155o upkamen weern, mit de Burenbedregerie, mit Clawes Buer oder Wo men böse frouwens fraem maken kan dörch bet över 175o ruut. Dat weern ja Stücken, de reinweg för de Ünnerhollung dacht weern, de mit de hoge Literatuur nix to doon harrn un de - dat weer wichtig - sick doch al mit de Situatschoon na den Spraakwessel verdregen dään. Dat de Buern plattdüütsch snacken dään, dröff ja sien, un dat'n dat Plattdüütsche för allerhand Spijöök, för't Grienen un Högen best bruken kunn, dat weer mit de Idee 'Hoochdüütsch baven un Nedderdüütsch ünnen' direkt vermaakt.

Nich veel anners mööt wi de Veer Schertz Gedichte ankieken, de de Perfesser Johann Lauremberg 1652 ruutbröcht hett. De Oort, woans he Nedderdüütsch schrieven deit, lett so, as wull he nix anners, as em de goden Plattdüütschen jümmerto naseggt hebbt - trüüch na't Mittelnedderdüütsche, de groten Tieden fastholen. Un seggt he nich, knastig as'n Ekenpahl, wat de goden Plattdüütschen upleefst hören doot: "Unse Sprake blifft altidt bestendig und vest"? Bloots: Eerstlich is dat mit Lauremberg sienen Willen, dat ole Plattdüütsch de Ehr to geven, so wiet wedder nich her; anners harr he dat ja sachts öfter maal anwennt. Un to'n tweten sünd sien Versen satirisch meent. He will sien Tiet veräppeln, will de Minschen wegen den Narrenkraam pieken, den se bi de "Maneeren", bi "Almodischer Kleder-Dracht", bi "vormengder Sprake" un bi barocke "Poesie und Rymgedichten" an'n Dag geven dään dunntomalen. Wenn he mit dissen Gedanken in'n Kopp de verleden Tieden anpriesen deit un dat Nedderdüütsche bruukt "als myns Grotvaders older Möme sprack", denn överdrifft he mehr as düütlich. Un dat heet, dat Loff för dat Nedderdüütsche un ook sien egen Spraak in dissen Text, dat is'n Stück vun sien Satire. Door wiest sick in, he sülven hett sick affunnen doormit, dat dat Nedderdüütsche keen 'normale' Spraak mehr is un sien kann. He speelt al mit dissen neen Tostand; dat Plattdüütsche schall de Satire scharper maken, is an sick Satire. Un dat wedder heet: Dat Plattdüütsche is nix as'n Stilmittel worrn, de plattdüütsche Text schall de Uutnahm sien in'n Literatuur, de normalerwies' hoochdüütsch ween mööt.

5.3. Hebbt de Frünnen vun't Nedderdüütsche, de Forschers vörweg, Lauremberg sien Gedichten as "Rückzugsgefecht" un doormit falsch verstahn, denn so hebbt se de Texten uut'n 17. un 18. Johrhunnert, wo dat Nedderdüütsche sien nee Mundoortrull vull uutspeelt, goor nich mehr begrepen. Nich, dat'n door över wunnerwarken mööt. Se söchen na grote, eernsthaftige nedderdüütsche Literatuur, harrn ehren Klaus Groth oder Fritz Reuter, Johann Hinrich Fehrs oder Hermann Claudius in'n Kopp un in't Hart - un wat se fünnen, dat weern Hochtietsgedichten un Twüschenspelen in de hoochdüütschen Dramen vun Barock un fröhe Upklärung. Na dat, wat se glöven dään, weer dat nixhaftigen Kraam, weer, leger noch, dat Gegendeel vun grote plattdüütsche Literatuur.

Nu bruukt'n vun Kultuur- un Literatuurgeschicht nich jüstemang veel afweten, üm to sehn: Dit kunn maleef nich angahn. Wo schull woll Grothsche Lyrik herkamen, wo'n Reuterschen Romaan? Vun so'n Oorts Dichtung - "Erlebnislyrik", "Individualdichtung", "realistischer Roman" etc. - kunnen de in't 17. un 18. Johrhunnert rein nix ahnen. Bavento weer dat Nedderdüütsche man jüst daaldrückt worrn up den Stand vun'n Mundoort. Woans schull ehr bifallen, dat laterhen welk up de Idee kamen kunnen, nedderdüütsche Spraak un Literatuur harrn, vergleken mit dat Hoochdüütsche, egen Weert, se dögen ook för allens? Nee, se hebbt nich uut de egen Tiet man eenfach so uutstiegen kunnt, de Minschen twüschen sowat 16oo un 18oo. Se mössen mit dat ümgahn, wat se harrn un wat se kennen.

Bi de Lyrik harrn un kennen se dat Gelegenheitsgedicht. Woll stünn in de Poetiken - Böker, wo'n in nalesen kann, wat Dichtung is un woans se maakt ward - allerwegens in, Dichtung schull mehr ween as Versenmaken över dit un dat. Man so'n Stück eernsthaftige Literatuur weer dat doch, wo Martin Opitz 1624 vun seggt: "Es wird kein buch / keine hochzeit / kein begräbnüß ohn vns gemacht." Dorüm sünd in't 17. un in de eerste Hälft vun't 18. Johrhunnert to'n Bispill Hochtietsgedichten noch un noch schreven worrn, nich bloots vun de groten Dichters, nee, ook vun den normalen Börger in de Stadt, wenn de man maal vun wieden an de Literatuur harr rüken dröfft. Door kümmt dat vun, dat ook in de nedderdüütsche Literatuur vun disse Tiet de allermehrsten Texten Hochtietsgedichten sünd.

Tellt'n de tohoop, de'n in Bibliotheken, Archiven un so wedderfunnen hett, denn mag door sachts en knapp Dusend ruutkamen, schreven un drückt in de Johren vun 1636 bet üm un bi 182o. Dunn weer't vörbi mit disse Mood'. Reinweg Börgerliteratuur weer dat, Stadtliteratuur: Alleen för Hamborg sünd över 25o nawiest, Bremen kümmt achterna mit meist 9o, ook Hannover, Bruunswiek un Rostock köönt sick sehn laten. In de Stadt, bi den goden Börger vun Stand, weer doch to finnen, wat nödig weer: He harr vun de Kultuur noog mitkregen; he weer door ook stolt noog up un wull sick as Minsch vun Kultur wiesen; he harr dat Geld, de Saken drücken to laten - 4 Bläder in Quarto oder 2 Bläder Folio sünd dat normalerwies' - oder, wenn nich jüst een uut de Familie dat Dichten sülven besorgen dä, sogoor den Schriever to betahlen; un mit dat Nedderdüütsche kunn he jümmer noch leifig ümgahn - schoonst dat, dat wüß he recht goot, för em nich mehr de 'normale' Spraak weer.

Un jüst hier liggt de Grund, dat disse stolte Börgersmann sick upmaal för dat Nedderdüütsche upnehmen dä. In disse Gedichten ward mehrsttiets veel Kunst un veel gelehrten Kraam anbröcht, door ward männichmaal al de Titelblääd' över en ganze Siet weg in Vers un Riem sett't, door ward Radels un Sonetten anhangt - un dat nu upmaal plattdüütsch, in de Spraak vun den lütten Mann, vun den Buern up'n Lannen oder de Deensten in de Stadt. 'Unnormal' weer di dat, un dorüm to'n Wunnerwarken un to'n Högen! So hebbt denn de Schrievers, wat dat de Broder vun de Bruut, de Fründ vun den Brögam oder en Updragsdichter weer, sick ook geern as Buern vun'n Lannen uutgeven, sick ünner Namens as "Frantz Knackenbieter" vörstellt un vun jüm ehr Texten achtersinnig seggt, dat weer man "Een Mack-warck dörch un dörch gespickt mit een kleen bäten Körtwils". Dat schall heten, de Börgersmann stiggt vun sienen hogen Throon un kickt de Welt speelwies' maal vun ünnen an, avers mit all de Kunst, de he sick anlehrt hett.

Un bavento, mööt'n sick vörstellen, wörr dat Gedicht bi Disch vördragen, vör'n Sellschop, de sick wiß so richtig upfidummt harr. Wenn denn een upsteiht, amenn' noch in Buernkledaasch, un bringt sienen Glückwunsch vör, snackt vun dat grootorig Eten un Drinken, kümmt mientwegen vun Ovid so suutje up de Bettgahnstiet för de Bruutlüüd un kann denn, Buer de he is, maal andüden, wo de Börgerslüüd anners woll an denken, nich avers vun snacken dään - süh, denn kann'n sick uutmalen, wat de sick höögt hebbt.

Dat Nedderdüütsche sülven för'n eernsthaftige Saak ansehn, grote nedderdüütsche Literatuur schrieven wüllen - wo schull een in't 17. un 18. Johrhunnert up so'n Idee kamen? Nee, jüst annersrüm weer't; dat Nedderdüütsche wörr bruukt as Mundoort, as'n Spraak, de den Ünnerscheed vun ünnen un baven recht düütlich maakt un de dorüm an sick en Stilmittel is. De sien Lesers oder Tohörers mit disse Spraak kamen dä, wull up dat Grave, dat Högen un Grienen ruut, wull mit dat Annershaftige sien Satire tosliepen as'n Mest.

Nich anners bi de Dramatik vun de Tiet. Begäng weern de abasigen Stücken, de'n wat spietsch "Haupt- und Staatsaktionen" nöömt hett un vun de Opitz 1624 schrifft: "Die Tragedie ist an der maiestet dem Heroischen getichte gemeße / ohne das sie selten leidet / das man geringen standes personen vnd schlechte sachen einführe: weil sie nur von Königlichem willen / Todtschlägen / verzweiffelungen / Kinder- vnd Vätermörden / brande / blutschanden / kriege vnd auffruhr [...] handelt." Un up de anner Siet: "Die Comedie bestehet in schlechtem wesen vnnd personen: redet von hochzeiten / gastgeboten / spielen / betrug vnd schalckheit der knechte / [...] leichtfertigkeit der jugend / geitze des alters / kupplerey vnd solchen sachen / die täglich vnter gemeinen Leuten vorlauffen." Un wenn he denn noch fastleggt: "Denn wie ein anderer habit einem könige / ein anderer einer priuatperson gebühret / vnd ein Kriegesman so / ein Bawer anders / ein Kauffmann wieder anders hergehen soll: so muß man auch nicht von allen dingen auff einerley weise reden; sondern zue niedrigen sachen schlechte / zue hohen ansehliche [...] worte brauchen" - denn is kloor, wo dat Nedderdüütsche hier noch sien Steed' hebben kann: Eerstlich bi de lachhaftigen Buernspillen, vun de ick al snackt heff un de as Teweschen Hochtiet, Lukevent oder Slennerhinke bet wiet in't 18. Johrhunnert rin nee upleggt worrn sünd. To'n tweten avers in de Twüschenspelen, de de Dichters dunntomalen geern in ehr grootorigen hoochdüütschen "Haupt- und Staatsaktionen" inschuven dään.

Stellt wi uns wedder vör, door löppt up de Speeldeel en Stück vun Moord un Dootslag af, nix as Könige un Försten to sehn, nix as'n Hoochdüütsch to hören, so hoochbeent as de Ebeer - mööt de Tokiekers nich lengt hebben na'n Ogenblick, wo se sick verpuusten kunnen, eenmaal richtige Minschen un richtig Leven sehn, eenmaal richtig luut looslachen na all den Venien un dat Bloot? De Dichters kunnen ehr dat naföhlen, ehr sülven güng't bi't Schrieven sachts nich anners, un dorüm hebbt se Vörpahl slaan, hebbt dat Lachen al mit inboot. Vun Enn' dat 16. bet Anfang dat 18. Johrhunnert finn't wi so in de hoochdüütschen Dramen vun noorddüütsche Dichters jümmer wedder Szenen oder lütte Stücken in't Stück, de plattdüütsch schreven sünd. Vörkamen doot door, as Kuntrast to de hogen Herrens, Buern un Deensten, mit Namens as Hans un Greten.

Dat de plattdüütsch snacken dään, weer ja vörsehn in de Poetik, dat weer reinweg na de Würklichkeit, weer'n Afbild vun't Leven un doch Kunst. Un wenn de Knechten sick üm alledaagschen Kraam in de Hoor legen, wo jüst vörher un foorts naher de Könige wedder blödigen Krieg spelen dään, denn so weer dat tominnst to'n Verpuusten un Verhalen goot, männichmaal ook direkt to'n Högen. Up de Oort hebbt, so as Barthold Hinrich Brockes bi de Hochtietsgedichten, en hele Reeg vun hoochdüütsche Dichters mit groten Naam an de nedderdüütsche Literatuur in't 17. un 18. Johrhunnert düchtig mitschreven. Bruukst bloots an de velen Twüschenspelen vun den Hartog Heinrich Julius vun Bruunswiek oder vun Johann Rist denken un uplest an de lütte plattdüütsche Szene in Louise Adelgunde Gottsched ehr Pietisterey im Fischbein-Rocke vun 1736. Dit is nu en heel besünnern Fall, denn de Gottschedin - so wörr se nöömt - weer befreet mit Johann Christoph Gottsched, un de weer nich bloots de düütsche Dichterpaapst in sien Tiet, nee, de wull ook jo un jo keen mundoortlich Woort in de düütsche Literatuurspraak hebben - al goor keen Woort, dat nich in de Süüdoosteck vun't Hoochdüütsche tohuus weer.

Wo wi nu al bi de Böversten vun de domalige düütsche Literatuur sünd, will ick noch en Text ranhalen, den nich maal de Bibliographen vun de nedderdüütsche Literatuur kennen doot. He stammt vun 1745, is in Halle drückt, versteken in'n lütte Sammlung vun Pamphleten, un he höört tomerrn in den groten Literatuurstriet, de in de eerste Hälft vun't 18. Johrhunnert tüschen Gottsched up de een un de twee Swiezers Bodmer un Breitinger up de anner Siet toovt hett. Doormit höört he, meist nich to glöven un liekers wohr, mit bi dat Wichtigst, wat dunntomalen över den richtigen Weg för de grote düütsche Literatuur schreven worrn is. En nedderdüütschen Text as Wegwieser för de Hoochsprakenliteratuur in Düütschland, woso dat?

Is'n "Standrede up T. P. Heren Immanuel Pyra [...], to Hamborch am Pyler, wo dei Esel mit dem Duddelsacke steit, gehollen, van Tit. Heren Dreyer". An dissen Anfang mit den Esel kann'n al sehn, dit is nich eernst, dit ward Satire. Pyra weer'n Dichtersmann up de Siet vun de Swiezers, he streed't mit ehr gegen de Gottschedianers an, för mehr Phantasie in de Dichtung, för Geföhl staats Verstand, för Kraasch un Swung staats Ornung, för en lütt beten mehr Freeheit in Spraak un Form. Un de Gottschedianers antern nu mit'n Loffreed', de dat Gegendeel vun Loff is, mit'n Graffreed' up'n Mann, de nich maal krank weer; se beren, as schreef hier en Fründ, un't weer de leegste Feend - un de gröttste Schimp is: Se dään dat nedderdüütsch, wo doch jedereen in Düütschland wüß, se kunnen un kunnen dat nich lieden, wenn in de Literatuur anners as bavensassisch-mießensch schreven wörr.

Dat gifft, dücht mi, meist nix, wo wi klorer an wieswarrn köönt, wodennig disse ole nedderdüütsche Mundoortliteratuur to verstahn is: Se hett ehren Sinn nich an sick, se hett, nipp totokieken, goor kenen egen Weert blangen de hoochdüütsche, de Hoochsprakenliteratuur. Plattdüütsch is de Spraak vun allens, wat 'ünnen' heten kann in de Sellschop un 'verkehrt' in de Literatuur. Door ward dat na ankeken un door ward dat na bruukt, wenn't sick passen deit - is'n Stilmittel. Un de plattdüütsche Text, de door denn bi ruutsuert, de kriggt sienen Sinn eerst, wenn'n em bi de hoochdüütsche Literatuur rekent un door as Uutnahm ankickt. En nedderdüütsche Literatuur, sülfstännig noog, dat se free un för sick up egen Föten stahn kann, waßt so nich ran, dat is maal kloor; man doch een, de uns ehr Tiet vör Ogen stellt un so en Teken vun un en Slötel för en Stück düütsche Geschicht is. Wi ward noch marken, dat'n dat vun de moderne nedderdüütsche Mundoortliteratuur nich so eenfach seggen kann. Denn de is männichmaal un in veel Saken achter ehr Tiet trüüch west.

6.1. Door is maal en holsteenschen Buern west, "Eigen" hett he heten, un he weer so stolt up dissen Naam, sien Snack weer alltiet: "Ick heet Eigen, ick bün eigen - un ick will ook eigen sien!" Disse Wöör, dücht mi, harrn de Frünnen vun't Nedderdüütsche as Fahn vör sick herdregen kunnt bi all ehr Doon un Drieven de lesten 2oo Johr. Man se hebbt, as dat lett, den Buern Eigen nich kennt; se mössen sick ehr Parolen sülven uutdenken. Dorüm steiht in Groth sienen Quickborn dat Gedicht "Min Modersprak" vörnan, mit de "ole frame Red", de em "as en Bed" klingt; dorüm wiest de Burßen bi Reuter, tomerrn in Hanne Nüte, dat se ook plattdüütsch singen köönt, un singt vun den "Eikbom vull Knorrn un vull Knast", de dusend Johr achter sick hett un noch stahn ward, "wenn wedder mal dusend von Johrn vergahn", indem dat de "Arbeitslüd" för em uppassen doot: "Uns' plattdütsche Sprak is't un Ort"; dorüm hett bi de plattdüütschen Verenen jümmer een den annern den Rüüch steilt mit dat kröönsche "För plattdüütsch Spraak un Oort!"

So sprickt dat Hart sick uut, för de nedderdüütsche Spraak nich alleen, nee, för de Nedderdüütschen as'n anner Slag Minschen, för dat nedderdüütsche Volk mit sien Wesen un sien Kultuur. "De taal is gansch het volk!" sään de Flamen, dunn bören se den Kopp hooch gegen de Wallonen. Nich anners hebbt de Nedderdüütschen dat meent. Se streden, Enn' dat 18. Johrhunnert güng't loos, för en egen plattdüütsche Welt blangen de grote, de offizielle hoochdüütsche, un se wüssen recht goot, de mössen se de annern, de Hoochdüütschen, eerst uut de Hannen rieten. Dorüm höört'n bi dat Woort 'plattdüütsch', dat se sick wedder un wedder toropen hebbt, allemaal en Ünnertoon mit, un de klingt krötig na "anners sünd wi un wöllt wi sien!", ook na "weg vun dat Hoochdüütsche!" un sogoor na "förföötsch gegen dat Hoochdüütsche an!" Wo kööm disse Stolt so unverwachtens her? Jüst noch, dörch dat hele 17. un dat halve 18. Johrhunnert, weer 'nedderdüütsch' dat Teken west för 'ünnen'; jüst noch harr de anner, de hoochdüütsch-offizielle Siet seggen kunnt "Ick bün ick! Un wat büst du?", un dat recht minnachtig vun baven daal - un nu, batz up de Steed', güng't annersüm. Woso dat?

De Wind vun de Geschicht harr sick dreiht, wedder maal. All de Tiet vörher harrn 'de door baven' alleen dat Seggen hatt, eerst de vun Adel, naast de Börgersmann. De annern, de velen, all de lütten Lüüd, de nix weern, nix harrn, nix lehrt harrn, de kömen narms vör. In't Leven harrn se nix to mellen, nüms harr ehr up de Tell, wenn över de Welt nadacht wörr, un in de Kultuur, hebbt wi sehn, duken se man up, wenn de Ünnerscheed vun ünnen un baven en Rull spelen dä - vun doorher de Buern un Deensten mit ehr Plattdüütsch in de Literatuur. Denn avers, in de Tiet vun de Upklärung, kregen se unvermodens disse lütten Lüüd in de Künn. Se marken, door weern ja ook noch welk, de mitrekent warrn mössen bi de Minschheit, un de mössen an un för sick doch ook ehr Stückschen Recht hebben. In Frankriek hebbt se disse Idee ook in de Politik anwennt; dunn weer de Revolutschoon door. Bi uns in Düütschland hett dat bloots för'n Kultuurrevolutschoon langt, un dat weer di noch een vun baven na ünnen: Dat 'Volk' kreeg en lütt egen Eck in Denken un Dichten anwiest; so bruuk de Sellschop nich ümkatert warrn, door bleef allens bi'n Olen - man de Kultuur wörr rieker up de Oort.

Herder weer de Mann, de de nee Föhr anplöögt hett. He harr na England röverkeken, harr sehn, wat Macpherson mit sienen falschen Ossian un wat Percy mit sien Reliques för'n Upstand anröögt harr, un dat hölp em door an denken: Dit weer di doch wat, ole Leder un Geschichten, Volksleder, wiet hersöcht uut de verleden Tieden, Volkspoesie an un för sick. Hier, mark he, bi allens, wat mit dat 'Volk' to doon hett, mit sien Spraak, sien Leven, sien Kultuur, hier kunn'n wat tolehren. Hier kunn'n sick richtig up de Geschicht vun sien Volk besinnen, deep naföhlen, wo't herkamen weer; hier kunn'n an den Quickborn vun de echte Dichtung besitten gahn, sick satt drinken an'n Poesie, so kloor un eenfach as vun Natuur - noch nich maakt vun Minschen mit behöllern Kopp un dorüm keen uutklookten Kraam.

Upmaal weer se in de Welt, de grote Idee. Wat dat Volk deit, seggt un singt, düüd't se an, dat is wat heel Besünners. Dat is so anners as dat, wat de grote, de offizielle, de hoochspraakliche Welt mit all ehr Kultuur vörstellt un vörstellen kann - dat hett sienen egen Weert, un de is nich lütt. Un disse Idee hett denn allens in de Gangen bröcht, in de Romantiker ehr Tieden: de Volkskunn' mit dat Sammeln vun Leder un Määrken - wi Plattdüütschen, wi denkt hier an Philipp Otto Runge mit Von den Fischer un siine Fru un an de annern Stücken bi de Grimm-Bröder - dat Sammeln vun Mundoortwöör för de groten Wöörböker, de Wetenschop vun de Mundoorten an sick, de moderne Mundoortdichtung, överhaupt allens, wat naasten daan wörr, de Mundoorten uptohelpen un levig to holen.

Nu mööt avers foorts doorbi seggt warrn: All dat Nadenken över dat 'Volk', all dat Lengen na 'Volksleven', 'Volksspraak' un 'Volkspoesie' weer vun Anfang an man'n Idee. Mit de Würklichkeit vun de Lüüd, de mit 'Volk' meent weern, harr dat maleef nix to doon. Nich bloots weer de Idee in de Welt sett't vun 'de door baven', also vun Börgers, de veel lehrt harrn, vun Denkers un Dichters - nee, se bleef ook bi welk vun de högere Schicht: bi den Lüttbörger, de in den Grootbörger sien Spoor leep. Un so is, wat door an Dichtung na kamen dä, mehrstendeels so schreven, dat du al vun wieden sühst: Hier hett een vun baven daalkeken, un för sien Ogen lett dat Volksleven veel schöner as dat is. Dat hebbt se denn sogoor seggt, de Mundoortdichters. Se wullen goor nich so scharp na de Würklichkeit henschulen, nich na de Würklichkeit vun de lütten Lüüd un al goor nich na de vun de grote Welt. Nee, hebbt se wedder un wedder seggt, dat weer ja jüst dat Schöne an de Mundoortliteratuur: dat se so 'schöön' weer. De sworen Problemen, de legen Saken, de Fragen un den Striet in de Welt, allens, wat nagraad' Politik nöömt warrn kunn, dat allens schullen man de hoochdüütschen Schrievers up ehr Schullern laden. Se sülven harrn ehren Acker woanners; se wullen sick för Huus un Heerd upnehmen, för de Dörpslüüd wiet weg in de Provinz, un de wullen se recht ideaal afmalen, maal eernst, maal sinnig un maal mit veel Högen.

Is wiß un worraftig snaaksch mit de Idee vun 'Volk' un 'Volkskultuur'. Se hett de Welt ännert, indem dat se all dat Streven för de Mundoorten un ehr Literatuur eerst up- un tostannenbröcht hett - un se hett ehr doch nich ännert, indem dat all dit Streven för egen Oort un Spraak mit Willen biweeglangs aflopen is, bloots bi de Kultuur un door, wenn't jichtens angahn kunn, so, dat Tiet un Welt butenvör blieven dään.

Un nu sitt't wi door mit an. Wi snackt vun 'ole' Mundoortdichtung un weet't, de steiht tomerrn in ehr Tiet; un wi snackt vun 'moderne' Mundoortdichtung un mööt uns door mit affinnen, dat de tominnst nich mit de Tiet gahn, öftins sogoor extra so schreven worrn is, dat se uns dat Ole an't Hart leggen deit. De Grund is, disse Mundoortdichtung schull afsluuts anners sien as de Hoochsprakenliteratuur, so recht wat Egens. Un kamen is doorna: Se is so anners worrn, dat se vun de würklichen Minschen, vun de würkliche Tiet meist nix mehr verraden deit - to swiegen doorvun, dat se de Lesers en Weg dörch de Welt harr wiesen kunnt. Mi dücht, wi kaamt uut disse Kniep nich anners ruut as so: Wi mööt togeven, de moderne plattdüütsche Mundoortdichtung is bet vör korte Tiet jümmer en heel konservative Literatuur ween; se höört mit meist allens, wat se is un seggen kann, to den konservativen Tog, de in Düütschland so lang' de Bavenhand hatt hett. Dat is ehr Steed' in de moderne düütsche Geschicht. Gifft en poor Uutnahmen, man de sünd roor - un de goden Plattdüütschen hebbt ehr ook nienich estemeern mucht.

6.2. So un so sünd se mit ehr Literatuur jümmer teemlich knasch un basch ümsprungen; kannst driest seggen, se hebbt vun Literatuur so veel nich verstahn. Ehr kööm dat mehr up de Spraak, up ehr Nedderdüütsch an, dat wullen se hegen un plegen - up jüm ehr Oort. Denn: Leet en Schrieversmann sick infallen un schreef sien Nedderdüütsch so, as em dat för sienen Text passen dä, un weer disse Stil de goden Plattdüütschen nich na de Mütz - denn fragen se nich lang' na Worüm un Woso; denn wüssen se't beter un jagen em ruut uut ehren Tempel. He harr dat falsch anfungen, sään se denn, dat weer di keen richtige plattdüütsche Literatuur nich. Dorüm hebbt wi nu de groten Löcker in de nedderdüütsche Literatuurgeschicht; wi hebbt uns sülven arm maakt.

Slaat wi na in de kloken Böker, denn reckt de verdreihte "Übergangszeit" wiet över dat 18. Johrhunnert ruut, jüstemang bet hen na Groth mit sienen Quickborn 1852/53. De sick vörher up dat Plattdüütschschrieven leggt harrn, schöllt vun 'echte' plattdüütsche Mundoortdichtung noch nix begrepen hebben.

Johann Hinrich Voß to'n Bispill is so een. He hett al fröh den Gedanken vun de Volkspoesie upnahmen, hett twee grote plattdüütsche Idyllen maakt: De Winterawend 1776 un De Geldhapers 1777. Dit weer em amenn' hooch anrekent worrn, weer he man bloots mit de Fööt an de Eer bleven un harr nich foorts Kunst vördagbröcht. Tominnst harr he dat nich noch seggen mößt. Denn kiek, as he de twee Idyllen dat eerste Maal schrieven dä, he leev in Wandsbek dunntomalen, do segen se woll uut as sien hoochdüütschen Idyllen ook, man dat Plattdüütsch leet doch noch mehr na richtige Mundoort un de Versen löpen ook noch nich so glatt; door möß'n ja noch nich bang ween vör soveel Kunst. Bloots denn - Voß, weet wi, harr dat dull mit de Metrik un wull partout Hexameters trechtsliepen, de schullen nipp un nau na de Greken ehr Maat gahn, denn fummel he an de Versen rüm un böög sien Plattdüütsch so lang', uplest kunn door keen Plattdüütschen mehr mit. Bavento wull he verkloren, wat dat schull mit plattdüütsche Idyllen; dorüm sä he, as he de 1801/02 in nee Form ruutbringen dä: "Mein Wunsch war, mit Vermeidung zu alter Worte und Fügungen, einen schüchternen Nachhall der sassischen Buchsprache zu wagen, die von allen Niederdeutschen zum öffentlichen Vortrag gebraucht wurde, und neben der hochdeutschen, als sanftere Schwester, fortzublühen verdient hätte." Dit weer di to un to veel: Hexameters, dat Platt mit de Ell afmeten un reckt un stuukt, wenn't nich passen dä, "Buchsprache" un "öffentlicher Vortrag" - so stellen sick de Plattdüütschen ehr moderne Mundoortdichtung nich vör. He, Voß, he harr't versöcht - bona voluntas laudanda est - man he weer reinweg verbiestert, schaad' üm em. Doorbi harrn se man en poor Regen wiederlesen bruukt: "Bei dergleichen Sittengemählden niedersächsischer Landleute schien der Gebrauch ihrer Muttersprache desto zulässiger, da viele Ausdrücke den Sitten so völlig gemäss sind, dass sie der Hochdeutsche nur geschwächt [...] wiederzugeben vermag." Un noch'n lütt Enn' wieder schrifft Voß, de Plattdüütschen harrn doch woll so goot en Recht an ehr egen Spraak as de Doriers bi Theokrit. Düütlicher harr he wiß un worraftig nich maken kunnt, dat he nix anners wull as de Idee vun Volksdichtung verlangt: Dichtung in de Spraak un na dat Leven vun de lüttern Lüüd. Holpen hett dat nich, se estemeert em hüüt un dissen Dag noch nich mit sien Idyllen, schoonst dat Literatuur weer, so dicht bi de Tiet, bi de hoochdüütsche Literatuur un bi de Idee vun nedderdüütsche Mundoortliteratuur, as dat man jichtens geiht.

Vun'n heel anner Klöör is dat, wat dat anners noch gifft an plattdüütsche Mundoortliteratuur vör Groth. Door is Diederich Georg Babst mit Allerhant schnaaksche Saken tum Tietverdriew; afers Wahrheeten üm sick meeto to spegeln in unse Moderspraak (1788 - 1790), de so recht sinnig vör sick hen vertellen deit vun Rostock un woans dat door uutsüht un wat sick door deit; door sünd Wilhelm Bornemann mit'n dicken Band Plattdeutsche Gedichte (1810, 1827 al de 4., 1843 de 5. Uplaag) un Friedrich Wilhelm Albrecht, de em in sien Sammlung Plattdeutsche Gedichte von einem altmärkischen Landmann (1817 ff.) direkt namaken dä, beid' weern se uut de Ooltmark un wullen ehr Heimaat un Landslüüd vörstellen; door is de Hamborger Veelschriever Georg Nicolaus - he sett ook al maal de Plattdüütschen Vörnamens Jürgen Niklaas up den Titel - Bärmann, de sick toeerst 1822 mit En Höög- un Häwel-Book för'n plattdüütschen Börger un'n Buren mellt harr un de denn Dat grote Höög- un Häwel-Book ruutgeven dä, mit'n Ünnertitel, de för sick sülven spreken kann: "Dat sünd Dichtels, Rymels un Burenspillen in hamborger plattdüüdscher Mundart" (1827). Wenn ick nu noch seggen do, dat alle veer jümmer wedder up den Ünnerscheed twüschen Hooch un Platt kaamt; dat se stolt sünd up ehr Platt, indem dat en "defftig-platte Spraak" un en "rare oolde Saak" is, en "truwe, kasche Mundart", de den Buern vun'n Lannen goot ansteiht; dat ehr Dichtwarks ook man as so'n Oorts Klöönsnack bi Huus gellen schall, wo de "ööwerkloken Fynen" driest över pruusten un grienen schöllt, as se dat bi Voß amenn' daan hebbt - denn ward kloor, up hoge Literatuur wöllt se nich daal, se wöllt en egen nedderdüütsche Dichtung vun un för den Buern, vun un för 'de door ünnen', se wöllt 'Volkspoesie' vun un för de Provinz, wo se herstammen doot. As dat lett, hebbt de Lüüd dit ook mucht, anners harrn de Dichters ja sachts nich jümmer mehr un mehr schreven, door weern ook nich nee Uplagen un Sammelbänn' nödig west. Is doch meist as'n Stück vun nedderdüütsch Literatuurleven in de twintiger, dörtiger un veertiger Johren.

Nu schull'n denken, dit harrn de Frünnen vun't Nedderdüütsche gellen laten mößt. Wo ehr Voß sien Idyllen to dull na Literatuur rüken dään, möß ehr disse schiere Provinzdichteree, mit Buern un Högen un veel Heimaat, richtig topaß sien. Weer avers ook nich dat, wat se sick vörstellt harrn; weer ehr ditmaal to minn'! Upnöömt ward se woll, Babst un Konsorten, man denn - weg doormit, up'n groten Bulten bikant, dat döggt nich för unsen Smack. Wat wi sünd, wi Plattdüütschen, wi hebbt wat Beters verdeent, door sünd wi egen in. Dat keen annern as Goethe fründliche Wöör över harr för Babst, dat he em ünner de neen "Naturpoeten" reken dä, de "wohl eine besondere Rubrik in der deutschen Literatur" tostünn, dat tell nix gegen dat ballstürig Vöroordeel, wat se in'n Kopp harrn.

6.3. Dit Vöroordeel seggt, de richtige, de echte Mundoortdichtung up Platt hett eerst mit Klaus Groth anfungen, mit de Gedichten vun den Quickborn, de in'n Novembermaand 1852 up'n Markt kööm. Un dat Vöroordeel seggt wieder noch, so as disse Gedichten sünd un so as Groth naast ehren Sinn verkloort hett, so mööt de richtige, de echte Mundoortdichtung to alle Tieden sien.

Dat weern di avers ook maal grootorige Gedichten: vörweg 'Min Modersprak', wo de Loffsang för Familie, Dörp un Heimaat tohopensmölt't mit dat Lengen na dat, wat doch al weg is; foorts achteran 'Min Jehann' - Wöör över dat ewige "Weest noch...?", de wiß jedereen naföhlen kann; naast 'Min Annamedder' un 'Orgeldreier'; denn all de annern Biller uut Kinnertiet un Dörpsleven, de Balladen, de dat Volk vertellt, vun 'Ol Büsum', 'Dat gruli Hus' un 'De hilli Eek'; uplest noch de Leder över de Leev', mit 'O wullt mi ni mit hebbn?' un 'He sä mi so vel'. Is'n Welt för sick, de Groth hier upstiegen lett vör't Oog un meist mehr noch för't Hart, de Welt vun Tohuus un vun güstern, vun Land un Lüüd in Dithmarschen un annerswo - is de Welt vun de Minschenseel. Un sien Versen loopt so eenfach un smiedig, as mössen se so lopen, reinweg vun Natuur.

Groth hett em funnen, den Weg na dat Slag 'Volkspoesie', dat in sien Tiet passen dä. Dat weer en Weg in de Mitt tüschen Literatuur un Leven, tüschen Kunst un Würklichkeit, tüschen dat Ick un dat Volk, tüschen dat Minschenhart hier un de Dingen vun de Welt door. Un wenn he in den Ünnertitel schrifft, dit schull "Volksleben in plattdeutschen Gedichten dithmarscher Mundart" sien, denn harr he't drapen: In sien Gedichten steek so veel Kunst, dat'n de grote Literatuur heten kunn - un doch nich so veel, dat'n de Kunst düütlich marken un, so as bi Voß, bang warrn möß, de Egenoort vun Volk un Heimaat un Mundoort kunn door ünner lieden. Up de anner Siet kreeg hier dat Volksleven so veel Recht, as'n dat verlangt weer - un doch nich so veel, dat de Würklichkeit vun de lütten Lüüd so groff vördagkamen weer as bi Babst un de annern Provinzschrievers vörher.

Un Groth harr, to'n tweten, dissen Mittelweg jüst to rechte Tiet funnen. De Welt, vun de he singen dä, stürf na un na uut. De Industrie weer upkamen, Maschinen dään de Arbeit, Minschen mössen sick na ehr richten; dat 'Volk' weer upmaal nich mehr, wat 'de door baven' sick so geern dacht harrn un wat se för de 'Volkspoesie' bruken dään. Door weern ja al, heel annersrüm, Ideen upduukt, doorna harrn de lütten Lüüd ehr Recht nich, de Sellschop möß ümkatert warrn un so. Süh, dat weer vör 1848 west, de Schrievers vun't Junge Düütschland un vun de Vörmärz-Johren harrn veel Geschricht maakt vun Demokratie un'n nee Tiet. Denn weer dat mit de Revolutschoon un'n enig Düütschland nix worrn; nu löpen de Gedanken wedder trüchoors. Schull allens bi't Ole blieven, un dat Ole schull nu eerst recht en schöne Klöör hebben; un wenn'n dat grote, free, enige Vaderland nich hebben kunn, denn wull'n sick dat achtern in de Provinz fein kommodig maken, dat weer di doch ook wat. Un so böör dat platte Land den Kopp hooch, Regioon un Provinz, Heimaat un Mundoort stünnen hooch in Ansehn - ook bi de Hoochsprakendichters, nee, jüst bi de Hoochsprakendichters. Se wüssen woll, dat se de Welt schöner malen dään as se weer, man se wullen ehr Rauh hebben, weg vun allens, wat na swore Fragen un na Politik rüken dä. De lütten Lüüd, nu noch lütter as vördem, kregen doch ehren Weert tospraken as 'Volk' mit egen Kultuur un Dichtung, so weer doch beid' Sieden holpen. Up disse Oort bruuk nix ännert warrn, jedereen bleef an sien Steed' - de moderne Mundoortliteratuur harr ehr Eck anwiest kregen.

Dat se door för lange Tiet besitten bleven is, dat se door goor nich mehr ruut wull, dat hett, to'n drütten, wedder Klaus Groth daan. Denn he hett nich bloots de Gedichten so schreven, as se na den Gloven vun sien Tiet paßrecht weern, he hett door ook de Theorie för upsett't. Mundoortdichtung, plattdüütsche Dichtung, hett he wedder un wedder preestert, dat weer dat Afmalen vun Volksleven, un Afmalen vun Volksleven, dat weer, as "wahre Poesie", jümmer "das gemeinsame Werk eines Volkes, niemals das eines einzelnen Menschen", un wat he vun't Volk wiest harr, dat weern un schullen sien "lauter Ideale", maleef nich Stücken uut de Würklichkeit vun't Volk, un he sülven, he weer nu maal de Vadder vun de richtige neenedderdüütsche Literatuur.

Snackt wi vun Groth sien Rull in de Geschicht vun de nedderdüütsche Literatuur, denn mööt, to'n veerten, ook dit noch seggt warrn: Dat he sick so gau en groten Naam hett maken kunnt, allerwegens in Düütschland, un dat he den beholen hett bet Enn' dat 19. Johrhunnert, dat hett ook doormit to doon, dat sien Quickborn jüst in den Ogenblick vörleggt wörr, as all de Düütschen na Sleswig-Holsteen henluern dään. De Sleswig-Holsteners harrn ja 1848/50 den Upstand maakt gegen de Dänen, dat se vun de weg un na Düütschland hen kömen. Se weern so de eersten west, de för dat düütsche Vaderland un sien Eenheit streden harrn. Nüms, de ehr dat nich hooch anrekent harr in en Tiet, wo allens bloots an de Natschoon denken dä. Groth sülven, anners en Seel vun Minsch, harr doch 1850 mit up de Dänen inhaut, man jümmer so vun baven daal. Un 1864 denn, as'n de Dänen endlich ünner harr, weer he gau noch bigahn un harr jedereen weten laten: Sien Dichten, allens Dichten up Platt un över de Heimaat, dat weer klorerwies' dacht as'n "patriotische Tat". Up de Oort harr he een- för allmaal fastleggt: Plattdüütsche Literatuur is nich alleen konservativ vun Huus' uut, nee, se is ook natschonaal vun Huus' uut.

Rekent wi dat allens tohoop, denn köönt wi sachts begriepen, worüm Groth bet wiet na't 20. Johrhunnert rin dat Vörbild bleven is för all de plattdüütschen Schrieverslüüd. He hett abasige Gedichten maakt un in de Theorie nipp un nau uut'nannerklamüüstert, wat plattdüütsche Dichtung för'n Sinn hett - un he hett dat so daan, dat sien Dichten un sien Theorie fein in dat Bild passen, dat de Börgersmann sick vun de Welt, vun de richtige Sellschop un Kultuur maakt harr. Solang' de Börgersmann dat Seggen harr, kunn he mit de Mundoortliteratuur goot tofreed' ween - de weer up sien Siet. Un de Frünnen vun Mundoort un Mundoortliteratuur kunnen mit den Börgersmann un sien Macht licht uut - de leet ehr ja ehr Doon un Drieven, ehr Drömen un Dichten, wenn he't ook, bi Licht besehn, bloots för Grappen estemeern dä.

6.4. Groth is siendaag nich wiesworrn, dat he mit sien Idee vun plattdüütsch Dichten den Staat un de Sellschop den Rüüch steilt hett. Vun Politik an un för sick verstünn he nich veel. He stamm uut de Buernrepublik Dithmarschen, door weer de Ünnerscheed vun ünnen un baven villicht nich so groot, de däänsche König weer wiet weg, an den bruuk'n sick nich scheren. Un he sülven harr in de Johren, wo he ranwassen dä, man wenig Ümgang mit Jan un Allemann; eerst steek he de Nääs' in de Böker, naast studeer he up't Lehrerseminoor, denn weer he korte Tiet as Deernslehrer in'n Amt - un den Rest vun sien Leven de grote Dichter. Anners bi Fritz Reuter, unsen tweten Klassiker. Meckelborg weer Adelsland, Gootsbesittersland, wiet trüüchbleven achter de annern düütschen Länner. Denn weer dat Leven vun den Börgermestersöhn Reuter al fröh uut Spoor lopen: As Student, bi de Burßen, harr he en lütt beten, nich maal eernsthaft, mitswöögt vun'n free un demokraatsch Düütschland - dunn harrn se em as Demagogen upgrepen, em dat Doodsoordeel spraken un uplest so'n lütte söven Johr afsitten laten in'n Kaschott. Dat Supen harr em ünner, keen Uutsichten mehr, Fründ vun dissen Staat kunn he worraftigen Gotts nich sien. Un dat he em vun dat Supen afbringen dä, leet de harde Vadder em in de Landweertschop in de Lehr gahn. Door seeg he, wat dat heten dä: 'Volk' in Meckelborg. Vunwegen dat Grothsche "lauter Ideale" - so licht hett Reuter sick dat mit Volk un Volksdichtung nich maken kunnt, nienich.

Liekers is he en groten Volksschriftsteller worrn, amenn' sogoor de gröttst; liekers ward sien Naam uptellt bi de groten Humoristen. Woso dat? Is eenfach to: Reuter hett wüßt, wo Barthel den Most haalt; he hett schreven, as dat verlangt wörr in't 19. Johrhunnert. He harr dat Geld nödig, wo he doch keen Profeschoon, woll avers en Fro harr. Un laterhen, as he wiet noog upstegen weer, ook Geld noog böört harr - dunn harr he sick door sachts al an wennt; dat Denken geiht ja, so is de Minsch, na dat, wat du büst. Un denn harr he ook, foorts bi sien eerst Wark, düchtig enen up de Nääs' kregen, vun kenen annern as Klaus Groth, de sick as Richtersmann upspelen dä över all de plattdüütsche Literatuur, de na em kööm.

Reuter harr al langen Versen maakt, to'n Vördregen, wenn he mit an'n Beerdisch sitten dä un dat wat lustig togüng. Un sien Kumpanen harrn jümmer lacht. Worüm schull he so'n Versen nu nich as Book ruutbringen un door en Stück Geld bi verdenen, weer di nich Groth goot ankamen mit sien Gedichten? Dacht un daan: Läuschen un Rimels nööm he dat Book un leet dat 1853 ruutgahn mit den Ünnertitel "Plattdeutsche Gedichte heiteren Inhalts in mecklenburgisch-vorpommerscher Mundart". Door stünn nu al dat to lesen, wat wi hüüttodaags noch in'n Kopp hebbt, indem dat de Lüüd vun Generatschoon to Generatschoon ehren Spaaß door an hatt hebbt: all de Döntjes vun 'De Observanz' över 'De Pirdhandel' un 'Adjüs, Herr Leutnant' bet hen na 'De Koppweihdag'. Bloots, Groth kunn dit nich mit ansehn, dit Lachen un Grienen un Högen. He harr richtig schöne plattdüütsche Gedichte maken wullt, de schullen mittellen bi de Literatuur - un disse Reuter, de schaam sick nich, de wies en 'Volk' vör, so groff an Lief un Seel, dat vun 'ideal' maleef keen Snack ween kunn. Hett Reuter nix holpen, dat he vun "Gedichte heiteren Inhalts" schreven harr un, in de Vörreed', doorvun, dat de "nicht wie vornehmer Leute Kinder" sien schullen, "mit kleinen Ohren und aristokratischen Händen, geschnürter Taille und zartem Teint", nee, dat se dacht weern as "eine Kongregation kleiner Straßenjungen, die in 'roher Gesundheit' lustig übereinander purzeln, unbekümmert um ästhetische Situationen". Hett em nich holpen, in'n Gegendeel. Groth hett nich verstahn, dröff dat woll ook nich verstahn, dat Reuter dat 'Volk' vun dichtbi ankieken dä, vun gliek to gliek staats vun baven daal, so as he sülven dat much, un dat he up de Oort en anner Siet vun dat 'Volk' in de Künn' kregen harr, mehr so as Babst un Bornemann, Albrecht oder Bärmann. Dorüm slöög nu Groth den neen Kollegen batz welk vör'n Kopp. Disse Läuschen, dunner he, weern woll goot vertellt, Spraak un Riem güngen leifig vun de Tung, "aber sie sind durch und durch gemein. Sie führen uns nur plumpe, unwissende oder schmutzige, schlaue Figuren vor. [...] Das wäre die Blüte des Volkslebens? das seine Poesie, die man ihm absieht und ihm wiederbringt? Nein, das heißt alles in den Qualm und Wust der Bierstube hinab- und hineinziehen, wo man sich in der schluderigsten Sprechweise Vademekumsanekdoten erzählt. Da ist alles gleich, nämlich alles gemein, Bürger und Adel, hoch und niedrig."

1858 weer't, as Groth so loospultern dä. He kunn un kunn dat nich mit ansehn, dat Reuter mit sowat ook noch Erfolg harr. Denn dit weer se ja, de grote Fraag, wat de nee Mundoortdichtung sien kunn un sien schull: Kunst oder nich, Würklichkeit vun 'de door ünnen' oder Idee vun't 'Volk'? Groth is up dissen Gedanken nich kamen, hett nich markt, dat em Reuter annersüm harr vörsmieten kunnt, he, Groth, maal doch jüst so allens liek, bloots allens to schöön. Man Reuter harr dat nich so ruut mit de Theorie, harr keen rechte Lust to'n Strieden; mit de Läuschen weer em dat so un so nich half so eernst west, as Groth meen. He anter dorüm kortaf, avers groff un düütlich: "Nein, Herr Doktor, unsere Wege auf dem dichterischen und volkstümlichen Gebiete gehen weit auseinander, ebensoweit wie unsere Dialekte."

Reuter harr Recht, un he harr goden Grund, dat so beetsch as stolt to seggen. Denn he harr wieldes mit Kein Hüsung en Versepos trecht, so deepeernst un so vull Geföhl för dat würkliche Volk in sien Noot, dat sick Groth door de Nääs' an wischen kunn. Is'n Geschicht vun de legen Tostänn' in Meckelborg, vun de Tostänn', de so veel Meckelbörger Lüüd wegdreven hebbt uut ehr Heimaat. De Knecht Jehann un de Daglöhnerdochter Marie hebbt sick geern, se wöllt freen, Marie schall wat Lütts hebben. Man: Freen köönt se eerst, wenn de Gootsherr ehr Verlööf un Hüsung gifft up sien Land, un dat deit he nich; he is, wat Marie ehren Jehann nich verraden kann, sülven achter de Deern an west, un se hett nich wullt as he. De eenmaal naleest, wat de twee jungen Minschen sick to seggen hebbt in ehr Noot un wat door denn nakümmt an Dootslag un Uutrieten un Minschenelend, de ward nich alleen begriepen, dat un worüm Groth un Reuter nich up een Stück kamen kunnen, de ward ook wies: Moderne plattdüütsche Mundoortliteratuur kann un schall - bi welk Schrievers tominnst - ook anners up de Welt togahn, as Groth dat hett togeven wullt. Se kann sick förföötsch un luuthals in de Welt rinmischen, kann 'politisch' sien - un steiht denn richtig up dat Volk sien Siet.

Bloots hebbt de dat dunntomalen nich af kunnt, so'n Oorts Dichten, de Adel in Meckelborg nich un ook de gode Börgersmann in Düütschland nich; door wull nüms sien Geld för anwennen, un dit Geld, dat fehl denn in Reuter sien Knipp. He harr't avers nödig, un so legg he sick mehr un mehr up den 'realistischen' Romaan, de Mood' weer in de twete Hälft vun dat 19. Johrhunnert. Dat weer, weet wi, al bi de hoochdüütschen Vertellers - anners as to'n Bispill in Frankriek - en 'poetischen' Realismus, denn de legen Sieden vun de Welt wörrn geern weglaten oder mit'n schönere Klöör maalt, de Provinz mit ehr lütten Fragen wörr lever vörstellt as de groten Problemen vun Natschoon un Sellschop. Un nu kööm Reuter bi un strei door noch en orrige Göps vun plattdüütsche Mundoort un Landluft un grienen Humor över, un süh, dit muchen se nu all, dit kunn jüm nich mehr verjagen in ehr Rauh.

Un so arbeid Reuter sick mit Ut de Franzosentid, Ut mine Festungstid un Ut mine Stromtid ran an dat Geld un rup in den Stand vun'n Volksschriever, un he leet de Lesers kriegen, wat se hebben wullen för ehren Seelenfreden - un leet doch nich na, ehr mit dat Unrecht to pieken, wenn ook achterüm un mit lachen Gesicht. Löppt nich Braesig för veel vun de Plattdüütschen ook hüüt un dissen Dag noch rüm as de gediegen Kretuur mit'n "staatsche rode Näs'" un'n "virtimpige Mütz" un'n appeldwatsche Spraak, as de Mann vun de "Waterkunst" un vun dat "Rangdewuh in'n Watergraben", un lacht wi nich noch driest, wenn he in'n Reformverein sien Reed' höllt gegen den entfaamtigten Gootsherrn Zamwell Pomuchelskopp? Un ward wi denn luustern, wenn de Buern in de Urgeschicht von Meckelnborg to diskereern anfangt mit "Dörchläuchten Japhet", as weern wi in de Franzöösche Revolutschoon?

Nich, dat ick menen dä, nedderdüütsche Literatuur möß jümmer so sien, so 'politisch'. Dat will ick nich seggen. Seggt warrn mööt avers, un door bitt de Muus den Faden nich vun af: eerstlich, dat plattdüütsche Mundoortliteratuur nich - as Groth dat wull - so beren mööt, as harr se afsluuts nix mit de Welt to kriegen, un to'n tweten denn, dat wi an keen Steed' so doon dröfft, as geev't jichtens en Literatuur, de nix över de Welt seggen will un deit.

6.5. Dit weern se nu, Groth un Reuter, de twee, mit de de neenedderdüütsche Mundoortliteratuur so recht to bleihen anfangt. An un för sick möß ick hier tominnst noch vun John Brinckman snacken, vun den Rostocker Jung, de al vör Reuter plattdüütsche Prosa schreven harr un de naast mit Kasper-Ohm un ick, Dat Brüden geiht üm, Peter Lurenz bi Abukir, Uns' Herrgott up Reisen, Höger up usw. meist so'n lange Reeg vun Vertellers vörleggt hett as Reuter un mit Vagel Grip en Gedichtenbook, dat sick blangen Groth sienen Quickborn driest sehn laten kunn - vergliek bloots maal sien 'Nu lat mi los, nu lat mi gahn!' mit 'Vaer Daer' bi Groth un du markst, dat ole Thema vun de junge, schuulsche Leev' kann heel verscheden Klöör hebben, all doorna, wo dicht de Autor an sien 'Volk' rangeiht. Ick möß noch vunem snacken, ja, man: Bi em hett dat nich so slumpen wullt as bi de twee annern, he, Brinckman, is siendaag de drütte Mann bleven achter Groth un Reuter, he blifft dat ook hier.

Mit grote Lüüd, weet wi, is dat männichmaal so'n Saak. Se bringt wat Groots in de Gangen un de, de naher kaamt, hebbt door denn ehr Last mit. Nich anners mit Groth un Reuter. Se harrn wiest, wat nedderdüütsche Literatuur in't 19. Johrhunnert sien kunn, ook in de Theorie. Dat güng as'n Füür dörch dat Land. Upmaal wullen se all so dichten: Vun hier an hebbt wi rieklich plattdüütsche Literatuur, vun hier an is ehr Geschicht nich mehr afreten bet vundaag, vun hier an löppt se blangen de Hoochsprakenliteratuur her as'n twete, avers heel egen noorddüütsche Literatuur. Bloots: De Namens Groth un Reuter - se leven ja noch, Reuter bet 1874, Groth bet 1899 - stünnen as Steerns an den plattdüütschen Dichterheven, un de annern nu, de ievern sick af, dat se't man jüst so maken dään as de twee. Dörch dat hele 19. Johrhunnert finn't wi dorüm bi de plattdüütschen Lyrikers luder lütte Groths, un bi de Vertellers reutert dat man so vör sick hen.

Nu liggt dat nich eenfach door an, dat Groth un Reuter so groot un de Schölers so lütt weern, dat leeg ook an de Tieden. Eerstlich maal hebbt de twee Klassikers nipp un nau so schreven, as de Tiet dat toleet un togliek verlangt weer, ehr Denken un Dichten weer mit de Tiet övereen. To'n tweten hett sick an de Tostänn' in Düütschland bet hen na't Enn' vun't Johrhunnert so veel nich ännert, dat jüst de Nedderdüütschen ehr Literatuur harrn ännern mößt. Denn süh, so konservativ as de Sellschop, bi de de Börgerstand dat Seggen harr, so konservativ weern de plattdüütschen Dichters, Lüttbörgers alltohoop, al lang'. Un so natschonaal, dat se mit den wichtigsten Vörgang bi de grote Politik, den Krieg 187o/71 un de Gründung vun't Düütsche Riek, licht fardig warrn kunnen, so natschonaal weern se wiß un worraftig ook. Wenn sick welk för ehr Vaderland, för en enig Vaderland vull Stolt un Knööv, in de Bost smeten hebbt, in dissen Krieg un in all de annern naher, denn sünd dat de west, de jümmerto vun ehr plattdüütsch 'Moderspraak' swöögt un doorbi beert hebbt, as harrn se mit de Politik reinweg nix in'n Sinn - un de doch up Düvel-kumm-ruut na'n stark Düütschland ropen hebbt.

Kiekt wi nu noch to, wat up dat Flach vun de Literatuur loos west is in de twete Hälft vun dat 19. Johrhunnert, denn gifft't ook door kenen Grund nich, dat de Plattdüütschen sick veel wat Nees harrn infallen laten mößt. In de Lyrik al maal goor nich. Dat weer di nich dat Slag vun Dichtung, dat in disse Tiet veel güll. De door so'n biedermeierlich Versen to Papier bringen dä as Groth, de weer lang' nich uut de Mood'. Un för de Epik harr Reuter goot sorgt; sien Romaans tellt ja bi den 'börgerlichen Realismus', den wichtigsten Literatuurstroom vun de Tiet, vull mit. Bi em in de Lehr gahn, weer nich anners as mit de Tiet gahn. Dramatik uplest harrn de Hoochdüütschen bet hen na'n Naturalismus sülven nich - un de Nedderdüütschen, de weern up dit Flach noch wiet achteruut, de dachen door noch goor nich an. Woso denn wat Nees, anners as Groth un Reuter? Mehr plattdüütsche Dichtung, dat weer, wat de Nedderdüütschen sick vörnahmen harrn. Dit Mehr hebbt se tostannenbröcht; keen anner düütsche Mundoortliteratuur hett so veel uptowiesen.

Wo riek disse nedderdüütsche Mundoortliteratuur al in't 19. Johrhunnert worrn is, dat weet wi upstunns noch nich maal half. Dat Allermehrste is leider Gotts vergeten. Üm ehr Literatuur hebbt sick de Nedderdüütschen ja man wenig kümmert, de Lesers nich un de Lüüd vun de Wetenschop al lang' nich. Up beid' Sieden hett de Verstand fehlt för dat, wat Literatuur is, kann un bedüden deit. Un ick hier, ick kann door eerst recht nich vun vertellen - un doch weer't so nödig. En poor Namens un Titels antotippen, nich vun de Lyrikers mit ehr Grothsche Manier, man doch vun de Vertellers. Wat wullen wi nich allens tolehren över de verleden Tieden in Noorddüütschland: över de 'groten' un de 'lütten' Lüüd hiertolannen, över Riek und Arm, över dat Ole, dat so goot maleef nich weer, un dat Nee, wo nüms so recht vun hören much - wenn wi man eenmaal rinkieken dään in de velen dicken Böker. Rinkieken in de Geschicht von de gollen Weig vun Friedrich Georg Sibeth, in Felix Stillfried - richtig heet he Adolf Brandt - sien Wilhelmshäger Kösterlüd oder Ut Sloß un Katen oder Dürten Blanck, in den Pommeraner Karl Tiburtius sienen Kandidat Bangbüx, in de Vers- un Prosageschichten vun den Lauenborger Heinrich Burmester, de an sien Leven un an dat Leven vun sien Landslüüd so swoor dragen hett, in de Vertellen un Romaans vun de Holsteners Joachim Mähl oder Angelius Beuthin, vun de Westfalen Friedrich Wilhelm Grimme un Ferdinand Krüger, in den Uckermärker Julius Dörr sienen Göderslächter un un un - de Reeg nimmt un nimmt keen Enn'.

Doorbi seht wi, jüst de lesten Johren, wat door allens vördagkümmt, wenn wi eenmaal nipp tokiekt, to'n Bispill bi Johann Hinrich Fehrs. De is al jümmer bi de twete Generatschoon vun de plattdüütschen Klassikers rekent worrn, över den is ook veel schreven, un liekers köönt wi vun em noch allerhand to weten kriegen, wo uns bet nu hento nix vun ahnt hett. Keen hett denn door wieder över nadacht, wenn se em laven dään, he harr dat Leven up'n Dörpen in Holsteen so wohr afmaalt as man een? Keen hett sick, den Lüttj Hinnerk vör Ogen, wiß un worraftig överleggt, wat dat egens för'n Leven weer dunntomalen: för de Fro, de'n Hoff hett, man kenen Mann mehr, un de den Kraam alleen nich vörkamen kann un ook nich vörkamen dröff, vunwegen dat se bloots en Fro is; för ehren Jung, de'n ansläägschen Kopp hett, man anners en lütten Stackel is, wat trüüchbleven un ahn de Knaken un Knööv, de'n Buur bruukt, wenn se em in'n Dörpen estemeern schöllt; för den Knecht, den de Fro sick uutsöken deit - wat sick al maal goor nich schickt un paßt - un de nu Buur spelen schall un weet nich, wat he de kralle Buurnfro nu ook 'haltern' kann, as'n düchtig Mannsminsch sien Fro haltern mööt, to swiegen doorvun, wat de Buurn em woll för vull ansehn ward? Bi Fehrs lehrt wi se kennen, de sozjalen Tostänn', de so'n holsteensch Dörp fröher 'in Ornung' holen hebbt, un de sünd allens, bloots goot sünd se jüst nich. Nee, de sünd faken so unminschlich west as man wat; in Fehrs sien Lüttj Hinnerk kümmt de Dörpswelt doch eerst wedder 'in Ornung', as de Stackel ümbröcht is. Man: Hett dat een markt, hett door een vun snackt bi all dat Loff?

6.6. Denn dat mööt uplest noch seggt warrn: De goden Frünnen vun't Nedderdüütsche, de, de de Welt bloots mit nedderdüütsche Ogen sehn hebbt un sehn wullen, de de Welt sogoor reinweg nedderdüütsch hebbt maken wullt - se hebbt vun de nedderdüütschen Schrieverslüüd nich alleen veel vergeten un dootswegen, se hebbt uns vun de annern, de se hooch in Ehren holen wullen, ook veel vertellt, wat för jüm ehr Tiet richtig weer, för uns avers lett as Dummtüüch. In dissen Sinn, dat heet na unsen Verstand vun hüüt, is dat Dummtüüch, wenn vun Anfang an seggt worrn is, de nedderdüütsche Literatuur - indem dat se Mundoortliteratuur, 'Volksdichtung' is un sien schall - weer vun Grund up un jümmer anners as Hoochsprakenliteratuur, se harr dorüm mit de nix to kriegen, se dröff vör allens nich mit de Tiet gahn, se weer sowat Egens un Sünnerlichs, dat de grote Welt mit all ehr Fragen för ehr keen Rull speel. Kloor is dat de Idee, de de Mundoortliteratuur eerst hett wassen laten. Kloor is avers ook: Disse Idee hett mit sick bröcht, dat de nedderdüütsche Mundoortliteratuur up de Duur jümmer eensiediger wörr, jümmer wieder achter de Welt ehren Loop trüüchbleef un jümmer eensiediger leest wörr.

Bet hooch in de Johren tachentig fallt dat nich up, dit 'eensiedig'. Wo allens börgerlich, allens natschonaal-konservativ is, stolperst du ja nich över'n Literatuur, de vun dat Börgerliche un Natschonaal-Konservative dreeduppelt Maat hett. Man denn wörrn welk na un na wies, Sellschop un Staat in Düütschland weern nich so in Ornung, dat'n door lichthen ja to seggen kunn. Door weer de Imperialismus; door weer, je mehr de Industrie sick sülven vörbilopen dä, de soziale Fraag', de vun 'ünnen' un 'baven'; door weer de harde Hand vun den Staat, de sowat as Karkhoffsrauh holen dä. Un nu geev't welk, de dachen över dit allens na, de wullen door ook vun weg, de kleien tominnst an de wittstreken Wänn' vun dat Huus, dat Düütschland heten dä. In de Literatuur maak sick de Naturalismus nu breet, un do kregen de Lüüd denn unvermodens ook den Achterhoff vun jüm ehr egen Welt to sehn, mit Leegheit un Smerigkeit un falschen Schien.

Door kunnen de Plattdüütschen nich mit, de Dichters vöran; nee, dit wullen se nich, door mössen se gegenan. Un so ward dat sachts keen Tofall sien, dat to'n Bispill de Vereene vun de Plattdüütschen 1885 den "Allgemeinen Plattdütschen Verband" uutropen un grünnen dään, wiet na Süden hen, in Magdeborg, weer't. Un dat se doch ook en egen Blatt harrn för ehr Denken un Dichten, bröchen se in Berlin den "Eekbom" ruut. Dit weer de Ogenblick, wo de 'plattdüütsche Bewegung' fast up ehr egen Been to stahn kööm, wo de Plattdüütschen stolt den Kopp hoochrecken un luuthals repen: Hier sünd wi, un wi sünd wat anners as ji Hoochdüütschen! Un mit anners menen se: Ji Hoochdüütschen, ji bölkt door wat vun 'modern' as dunntomalen de vun't Junge Düütschland un wöllt up'n anner Welt loos - de wöllt wi nich, wi Plattdüütschen, wi hoolt an dat schöne Ole fast, stolt un stevig. Vun de Tiet an loopt se uteneen, de hoochdüütsche un de plattdüütsche Welt, de hoochdüütsche un de plattdüütsche Literatuur, je langer, üm so mehr. Upholpen hett dat de nedderdüütsche Literatuur nich, in'n Gegendeel. Is so kamen, as dat allerwegens kümmt: De sick för'n Esel uutgifft, ward door ook för holen.

6.7. Wat door passeert weer, hebbt se eerst orrig en Sett later markt, na 19oo. Dorüm höört de Johren tüschen 19oo un 1914, as de Weltkrieg allens över'n Hupen smeet, mit bi de intressantsten för de neenedderdüütsche Literatuur. Door duken jüngere Lüüd up, de wullen plattdüütsch schrieven un wörrn sick ümkieken - un marken foorts, de Plattdüütschen weern achteruutseilt, de harrn sick in ehr lütt egen Eck kommodig inmusselt un harrn de Tiet verslapen, un dat ook noch mit Willen.

En hele Reeg vun disse jüngern Dichters hebbt wi to danken, dat de neenedderdüütsche Dichtung vun frischen den Weg funnen hett, ran an Tiet un Leven. Dat neenedderdüütsch Drama - afkeken bi de Naturalisten un half un half namaakt vun Fritz Stavenhagen mit de staatsche Reeg vun Jürgen Piepers un Der Lotse (19oo) över De dütsche Michel un Mudder Mews (19o3) na De ruge Hoff (19o5). Un wat weer di woll uut de Lyrik worrn, wenn nich de Jungen upmuckt harrn gegen Groth un harrn de hoochdüütschen Lyrikers naschreven? August Seemann is hier to nömen, mit 7 dicke Böker vull vun plattdüütsche Gedichten, de tüschen 19o2 un 1915 drückt wörrn. Door probeer he allens uut, wat de hoochdüütsche Lyrik antobeden harr, den Naturalismus, den Impressionismus un de Neeromantik, mit Soziaalkritik, mit Technikgloven un -ungloven, mit Philosopheern över "Humanität" an sick. Sien Motto weer: "Lyrik hett Grenzen! - Ne Fründing, sei wannert hen as dei Gedanken / Endlos dörch Rum un dörch Tiden, un blot din Verstand is begrenzt." Oder ook: "Plattdütsch, din Geist sall nich allwegt mihr weihn, wur bigäng noch din Würden, / Säuk em man, findst em wur möglich woll dor, wur up - hochdütsch man schrift." Un vun Robert Garbe mööt snackt warrn, en Gruvelkopp as man een. He schreef: "Wo vör mi noch kein ein hett gan, / Dor perr ik mi min egen Ban. / Wo't düüster iss: min egen Licht; / Wo't kal: min egen Sat fallt dicht." He hett sick sogoor en nee Schriefwies' för sien Platt uutklookt, is meist nich to lesen, hett sien egen "Nedderdüütsh Sellshopp" in Hamborg hatt, hett - mit gode Grünn'! - gegen Groth sien Programm vun de nedderdüütsche 'Volkspoesie' anstänkert, hett 191o en Anthologie Up sassisch Eer tohoopstellen laten, bi de up den Titel steiht "Ut de nedderdüütshe Lyrik von uns Daag" un wo in'n Woort vörweg stolt seggt ward, de nedderdüütsche Lyrik harr ook "Stimm' un Ton för modernes Weltföulen un Ringen. Dat sprikkt för er Entwikkelunk" - un bi all dat hett he sick so veel Nackenslääg inhannelt vun de goden, de echten Plattdüütschen, he hett sien Gedichten man knapp ruutbringen kunnt, is door denn över henstorven.

Wat schullen se ook, de goden, de echten Plattdüütschen, mit'n Dichter, de bi Arno Holz un Henry Longfellow lehrt harr, de över de Minschen in de Fabrik barmt, de düüster Gedankenlyrik maak un vun so'n Kraams as 'Symbolismus' wat mitkregen harr? Nee, dit weer jüm nich bloots to un to modern, dit, düch jüm, weer krank. Dorüm hölen se, as een de normale plattdüütsche Dichtung ooltmoodsch heten un wat Nees verlangen dä, beetsch gegenan: "De Hauptsak is un blifft: dat, wat von Harten kümmt un tom Harten geiht, is Poesie, un de anner Krimskram, mag he nu 'neue Werte' oder süs wat upwisen, is en Eendagskunst, de hüt modern is un morgen al modern deit." So to lesen in den "Eekbom", dat Verbandsblatt vun de Plattdüütschen, in't Johr 19o8. Un Conrad Borchling, dunntomalen de Böverste mank de Lüüd vun de nedderdüütsche Wetenschop, de hiß gegen den Band Up sassisch Eer an: "Legen wir unsere Gedanken und Gefühle über 'modernes Weltföulen un Ringen' getrost noch eine Weile in hochdeutscher Sprache nieder, und bewahren wir unserer niederdeutschen Muttersprache die trauliche Enge des heimischen Hofes und Herdes und ihre festen Wurzeln in der Heimaterde." Dat weer Anfang 1911.

Se stünnen nu maal, de richtigen Plattdüütschen, up de Siet, wo allens Gode un Schöne in verleden Tieden leeg, sünnerlich up'n platten Lannen, un wo 'modern' so veel heten dä as hüüt 'terroristisch': half noch krank un half al fuul, up jeden Fall gefährlich.

So is dat en lütt Wunner, dat en annern vun disse jungen Dichters Gnaad' funnen hett vör ehr Ogen. Ick meen Hermann Claudius. Den sien Band Mank Muern, ruutkamen 1912, stickt doch ook vull vun Modernität, vun Im- un Expressionismus, vun Grootstadtleven un Arbeidersnoot. Liekers hett he'n groten Naam in de nedderdüütsche Literatuurgeschicht. Gediegen - oder ook nich - is man: Se hebbt över den Ünnertoon in dissen Band, över allens, wat direkt uut un för de Tiet schreven weer, wat na Kritik oder Politik bloots rüken dä, mehrstendeels weghöört. Lever hebbt se Claudius ruutstreken doorför, dat he de Grootstadt na de nedderdüütsche Lyrik rinhaalt un to'n Bispill ehr 'Nachtleed' sungen harr. Dit, dat schiere Singen un Klingen, weer doch, wat se sick vun'n rechten plattdüütschen Volksdichter verwachten weern, un nich de Düüsternis un dat Grugen, de tomerrn de stenern Muurn vun'n moderne Grootstadt upstiegen doot. Un wo he den Kaptalisten, den Blootsuger, batz vör'n Kopp sleit, as in 'De Fabrikschosteen', door ward seggt, he harr di doch en richtig warm Hart hatt för de lütten Lüüd. Ook dat höört sick ja för den Volksdichter. Süh, up de Oort kann'n den, de uut de Reeg danzt, mit de Interpretatschoon wedder trüüchbringen - de nedderdüütsche Dichtung is rieker worrn, heet dat denn, allens wedder in Ornung, in de Literatuur un, wat wichtiger is, in de Welt ook.

Un dochen: So geern de Vereens- un Verbandsplattdüütschen bi de ole Idee bleven weern, dat nedderdüütsche Literatuur nix is un sien schall as 'Volksdichtung', so'n Oorts Bi-Weeg-Langs-Literatuur över lütte Fragen uut'n lütte Heimaatwelt; so koppschu se beren, wenn de jüngern Schrievers luuthals sään, se wullen modern sien un mit jümehr Tiet un Welt so eernsthaftig ümgahn as de hoochdüütschen Kollegen ook - de Klock trüüchdreihn, dat güng nich an. Un bavento leeg door doch ook wat Grootorigs in. To denken, de Stücken vun Stavenhagen un so'n Gedichten as de vun Seemann, Garbe un Claudius, dat weer, allens een mit'nanner, dat Teken, dat de plattdüütsche Literatuur uplest mit de hoochdüütsche mit kann - dat kettel nu maal den Stolt bi all de, de jümmer 'plattdüütsch Spraak un Oort' ropen un all de Tiet en egen plattdüütsch Volk mit egen Spraak un Kultuur meent harrn.

6.8. In'n August 1914 kreeg de Welt denn so un so en annern Schick. Up'n Stutz weer't vörbi mit dat banghaftig-biesterige Fragen, wo dat allens up ruut schull mit den Minschen un sien Welt, welke Weg de rechte sien kunn för tokamen Tieden, in Denken, Dichten un Doon. Nix mehr mit Striet mank de Parteien, sä de Kaiser, nix mehr mit 'baven' un 'ünnen', 'rechts' oder 'links'; nu geiht't üm Volk un Vaderland, üm de Düütschen ehr Recht in de Welt, nu mööt wi all an enen Strang trecken. Door weern se wedder bavenup, de Frünnen vun't Nedderdüütsche, de Dichters vörnan. Nu bruken se nich mehr bi de Heimaatkunstbewegung ünnerkrupen, nu kunnen se ehren Konservatismus, ehren Gloven an dat 'Volk' un ehr Raasch över allens, wat modern weer, vör allermanns Ogen wiesen. Dat weer sogoor Plicht för den, de'n goden Düütschen sien wull.

Eerst, as de Krieg loosgüng, hebbt se grote, överspöönsche Wöör för den Sieg ruutprahlt, sünd mit Gift un Gall över de Feenden herfullen un hebbt doorför de Düütschen to Överminschen upfidummt. Wo Jan un Allemann vun'n Dörpen in't Feld trecken mössen, wullen sick de Sängers vun 'nedderdüütsche Oort' maleef nich lumpen laten. Na jümehr Menen weer doch lang' al kloor: Nix döggt so goot, dat Vaderland uptohelpen, as disse 'nedderdüütscheOort'. Se mööt de Nedderdüütschen man ranlaten; de mit ehren uurolen Gloven un ehr stevige Kraasch, se ward sachts för Düütschland sorgen, för Rauh un gode Ornung binnen un för Ehr un Sieg buten. De Vereensblööd' wullen reinweg barsten vun dit Slag Gedichten un Geschichten, un de wat up sick holen dään as Dichters, de smeten foorts een, twee Kriegsböker up'n Markt, vun Wibbelt bet Tarnow, vun Gorch Fock bet Karl Wagenfeld. Kannst lang' söken, ehr du in all dissen patriootschen Rummel en Text finnst, de noch wat nadenkern lett. Hermann Claudius sien Gedicht 'De Nieter', dat is so een. Denn door ward seggt: Ja, wi lütten Lüüd, wi Arbeitslüüd, wi maakt mit bi dissen Krieg, all Mann hooch. Man denn, ji 'door baven', paßt maal up, denn is't een- för allmaal vörbi mit den olen Tostand, denn kümmt en nee Tiet un'n anner Düütschland. Wi laat uns nich mehr vörsmieten, wi harrn för't Vaderland nix över; wi laat uns nich mehr minnachtig ankieken un för dumm verköpen. Nee, wi wöllt unsen Deel un uns' Recht, wi ward nu mitsnacken - wi sünd dat Volk, un Düütschland mööt na dissen demokraatsch warrn, door richt jo man up in! Claudius, Sozjaaldemokraat de he weer, wull noch maal door an denken helpen, dat dat bi dissen Krieg nich bloots üm Düütschland sien Ehr un Macht gahn dä, üm en nee Ornung mank de Staaten in Europa. Ook tohuus, sä he, möß allens anners warrn; en nee Sellschop, en neen Staat möß her na Krieg un Sieg.

6.9. Naast, as't nich so gau mit Sieg un nich ahn Dood un Noot un Hunger afgahn wull, sünd de nedderdüütschen Schrievers orrig wat lieser worrn. Man uplest, de Krieg weer verlaren un dat Vaderland heel un deel ünnen - dunn weern de Plattdüütschen mit ehr Ideen liekers wedder wiet baven. Nu eerst recht, sään se, nu kümmt dat up an, nu mööt wi uns besinnen. Un wo besinnt'n sick up, wenn allens twei is, de överdorigen polietschen Grappen vun düütsche Vörmacht in Europa un de Staat sülvens ook? Kloor, up dat, wat se uns nich wegnehmen köönt, up dat Wesen vun uns Volk, up uns Natuur un Kultuur, up uns Spraak, uns Heimaat, tolest up uns sülven. Nienich vörher un nienich naher hett de nedderdüütsche Bewegung so veel Wind vun achtern hatt as na den Krieg vun 1914/18. Heimaatbewegung un nedderdüütsche Bewegung, dat weer nu eendoont; se weern Stütt un Stöhn för'n Volk, dat anners nich in un uut wüß. Meist all de gröttern nedderdüütschen Speeldelen, de wi hüüt hebbt, sünd na 1918 grünn't worrn, veel nee plattdüütsche Vereene, Tietschriften glieks as Dutz. Un de nedderdüütsche Literatuur bleih mit up.

Üm 'Modernität' mössen de nedderdüütschen Schrievers sick nich mehr den Kopp termautbarsten un al goor nich groot strieden. Se weern doch al jümmer vun düütsch-völkischen Gloven west, un dit Denken harr nu, na den Ünnergang in'n Krieg, orrig Updrift kregen. Allerwegens wörr ropen, de Düütschen mössen sick wedder uprappeln. Se mössen eerstmaal in sick gahn un vun frischen wieswarrn, wo de Wörteln legen vun jüm ehr egen Oort. Denn wullen se na un na ook de Kraasch un den Stolt wedderfinnen, dat se den Kopp hoochbören kunnen. Un naasten schullen de annern denn sachts marken warrn, wat se Düütschland för Unrecht andaan harrn: De 'Schandverdrag vun Versailles' schull un schull uut de Welt, mit den kunn Düütschland sick nich affinnen, de güng doch gegen allens, wat vun öllersher de Düütschen ehr Recht un ehr Stolt west weer - un wat dorüm ook ehr Recht un ehr Stolt wedder warrn möß, in tokamen Tieden. Dit weer di'n Parool, de weer Water up de plattdüütsche Möhl, mit dissen Stroom kunnen un wullen de plattdüütschen Dichters woll swemmen.

Mit de Welt rundrüm, so as se weer in de 'Gollen Twintiger', kunnen se so un so nix anfangen, se wullen dat nich maal. Reinweg allens weer jüm toweddern: de Republik an sick; de velen Parteien, de sick för dull in de Hoor legen, man keen Enigkeit in't Volk bröchen un Milljonen Minschen nich in Lohn un Broot setten kunnen; de Tostand vun'n Kultuurleven, dat sick grotendeels in Berlin afspeel, mit männichmaal verbiestert-överspöönsche Grappen, avers ahn klore Richt un, wat dat Leegste weer, dörgahns wiet weg vun allens, wat de Plattdüütschen - un se nich alleen - 'Volkskultuur' heten dään. Nee, disse Staat, swack na binnen un eerst recht na buten, de weer jüm nich topaß. Se wullen en neen Anfang maken, un den söchen se door, wo se em al vun de romantischen Tieden an söcht harrn: wiet trüüch in de Geschicht, door, wo dat Volk noch 'Volk' west weer, wo - as jüm düch - de Minschen noch nich de Kopp verkielt west weer mit all den modernen Kraam.

Door weer denn liekeveel, wat de Holstener Hans Ehrke in een Gedicht man so'n lütt Ogenblicksbild vun'n Gang över't free Feld hensmieten dä oder wat he in'n anner drievens en Volksupstand vun Neddersassen un Fresen tohoop anschünnen wull - beid' Gedichten hören in dat Kapitel "De ole frame Oart", un so schullen se beid' en Wegwieser ween na dat, wat plattdüütsch Denken un Doon bedüden kunn för't hele düütsche Volk. Nich anners meen dat Harry Wolff uut Bremen. He weer as Jungkeerl al mit Kopp un Kragen bi'n Wannervagel west, harr sick 1918 noch freewillig na de Front hen mellt, un weer denn, mit veel Moot un Arbeit, bet Enn' de twintiger Johren so wiet in de nedderdüütsche Heimaatbewegung rinwussen, dat'n Fründ vun em seggen dä, he stünn "als einer der Feldwachhabenden vor den schwerbedrohten Stellungen niederdeutschen Volkstums." Disse Harry Wolff bröch 1927 en Drama De Stedinger ruut, sä avers in't Vörwoort kloor un düütlich, dat Bild uut de Heimaatgeschicht weer man en Bispill: De Upstand vun de Stedinger Buurn schull in Wohrheit Vörbild sien för de Düütschen ehren natschonalen Striet nu un hier, för dat Strieden üm Recht un Freeheit un "ohlen Glowen". Un uplest Albert Mähl, de Mann, de in de twintiger un dörtiger Johren mit grote Geschichtsballaden vördagkamen is. Wenn he vun 'Bornhöved' 1227 swöög, vun de Dithmarscher Buurn, de de holsteenschen Eddellüüd bispringen dään, dat se tohoop de Dänen uut'n Lann'n höllen un so de "sassisch Waterkant" free maken för den "lübschen Hansemann" - denn bruuk he nich extra seggen, dit schull en Bispill sien; denn verstünn jedereen: De free Buur, de Eddelmann un de Börgersmann uut de Hansestadt, se stellen tohoop dat nedderdüütsch 'Volk' vör, en Volk, dat in sien groten Tieden al maal de Bavenhand hatt harr in'n Noorden, un dat "rechtwies". Un wenn he schreef "Kümmt nu för Nedderdütschland / heel groot en beter Tied!", denn höör jedereen ruut: So, mit de Nedderdüütschen vörweg, ward ook Düütschland wedder groot; se mööt bloots up uns luustern, uns ranlaten; wi sünd dat rechte Slag un hebbt den rechten Gloven.

6.10. Ja, se güngen nich bloots mit de Tiet, de Plattdüütschen; se dachen wiß un worraftig, dat weer se nu: jüm ehr Tiet, jüst de Momang, vun den se dröömt harrn. Lang noog harrn se vun 'plattdüütsch Spraak un Oort' preit, för dull gegen de moderne Welt an, un harrn jümmerto meent, en knasch konservative Revolutschoon möß di her, dat'n richtig düütschen Staat wassen kunn. Un weer se nu nich door, de Schangs - nu, wo dat natschonaal-konservative Lager stark un starker wörr, wo allerwegens in de Sellschop de Weert vun 'Heimaat' un 'Provinz' hooch un höger ansett't wörr, wo dat platte Land un de Buur wedder Vörbild warrn schullen un nich de Stadt un de Stadtminsch? Weer denn de Snack vun 'Bloot un Eer' nich uplest datsülve as 'plattdüütsch Oort'?

Ja, de Dag, an den de Natschonaalsozjalisten dat Seggen kregen in Düütschland, de Plattdüütschen hebbt em för'n Glücksdag ansehn. Se segen, so as Albert Mähl, de "Oort" schull wedder gellen un nich Geld un Goot; en düütsch "Riek" schull upbleihen as anners keen, wo dat "Bloot" tellt un wo een dat anner "tohööcht" mitrieten deit, de Staat de Minschen un de wedder den Staat. Se segen, so as Martha Jochens, al de rechten düütschen Minschen ranwassen - Jungens mit blage Ogen un sturen Kopp, de na "Vadders Aart" mit "Hier bün ick!" uptrampt, gegen all un allens; un Deerns, de "för dütsche Ehr" sorgt, indem dat se sick as Huusfro an'n "dütschen Herd" stellt un as Moder wedder "good dütsches Blood" up de Welt bringt. So schull Düütschland "vöran" gahn, so, riemel Heinrich Hornig för den 1. Mai 1934, "treckt gans Dütschland as een Trupp, / Un Adolf Hitler geiht vörup, / de echte dütsche Arbeidsmann, / un wiest den Wegg ut Not un Schann."

Gifft veel plattdüütsche Gedichten vun dit Slag in de Tiet, un all kaamt se heel un deel övereen mit dat, wat in't Drüdde Riek offizielle Politik weer. Kannst driest seggen, dat is polietsche Propaganda in Vers un Riem, Propaganda so goot för 'plattdüütsch Spraak un Oort' as för de Natschonaalsozjalisten ehr Ideen vun'n richtig Düütschland. De avers nipp un nau weten müch, wat de Plattdüütschen dunntomalen dacht hebbt, vun Grund up, de kümmt mit so'n Propagandageriemels nich uut. He schull sick man'n Stück wohre Dichtung herkriegen, sowat as Hans Heitmann sienen groten Roman Carsten Wulf vun 1938. Dat verlohnt sick, ook hüüt noch oder, mientwegen, jüst hüüt.

Heitmann vertellt de Geschicht vun'n oostholsteensch Buurnfamilie un jüm ehren Hoff, de "Wulfenhauv", in de Johren twüschen Napoleon sienen Kriegstog dör Europa un 1870/71. De Ünnertitel "En Weg in't Riek" un de Överschriften över de dree Delen - "Een Hoff in't Dörp", "Een Dörp in't Land" un "Een Land in't Riek" - se verraad't avers foorts: Dit is nich bloots en Buurn-, Dörps-, Familien- oder Heimaatroman uut un för Sleswig-Holsteen, dit grippt veel wieder un höger. Hier dreiht sick allens üm dat düütsche Vaderland, üm Volk, Natschoon un Riek; hier kriggt allens, wat de Dichter vun Buurn- un Dörpsleven schrifft, sienen Sinn eerst, wenn de groten Fragen stellt ward: Wat is dat för'n Volk, dat den Weg hen na't Riek söcht un funnen hett, woans denkt un föhlt disse Minschengrupp, wat drifft ehr an; un üm wat för'n Ecken hett se gahn mößt, ehr se faat harr, wat se wull, de enige Natschoon un den egen, grootmächtigen Staat? Un wo wöllt un wo schöllt se nu up ruut, Natschoon un Staat? Up so'n Fragen to antern, blifft Heitmann nich bi dat halve Johrhunnert, wo sien Geschicht vun vertellt. He schüfft, ehr he kort na Napoleon loosleggt, eerstmaal en lütten Anfangsstremel vörweg: Mit'n mythisch "De Heid, de weer toeerst", so de allereerste Reeg vun den Roman, bind't he Land un Minschen uut't 19. Johrhunnert jichtenswo door an, wo uut düüster Vörgeschicht helle Geschicht ward. Denn snackt he vun de eersten Minschen up dat Flach, de Germanen, naast vun de Slawen, dat "anner Slag Minschen vun' Osten her", un doorvun, woans de twee Völker sick üm dat Land slaan un verdragen hebbt, alltohoop Düütsche nu un liekers up verscheden Ennens vun't Dörp. Uplest denn wiest he den Leser na all de Graffsteen up'n Karkhoff - un vun de wedder na buten in de Welt: "un mennigmal lett dat doch, as wenn de dor op'n Kösterkamp ok noch mitspeelt in de Welt buten vör'n Karkhoff. Kann ok sach ni anners wesen. Is doch nicks dor buten, wat ni ut eer eegen Bloot wussen is...". Na dissen is kloor: De Wulfen un all de annern Dörpslüüd uut'n 19. Johrhunnert, se stellt den enen, den ewigen düütschen Buurn vör; se sünd allnagraad' ruutwussen uut dat Land, hebbt door mit all ehr Bloot üm streden un leden, sünd door, een Generatschoon na de anner, för storven; kortaf: De Minsch is dat Land un dat Land is de Minsch, dat blifft so för alle Tieden.

Vun dissen Vörspann her, will Heitmann, schöllt wi de Wulfen un ehr Denken un Drieven bet 1870, schöllt wi de Düütschen ehr hele Geschicht begriepen. Dat wi dat ook man jo un jo mitkriegt, dat wi de Moraal vun disse Geschicht bloots künnig ward, gifft de ole Wulf an'n Enn' sienen Söhn en Lex för't Leven. De groten Steen up de germaanschen Vöröllern ehr Graffsteden, bringt he em bi, de wullen seggen "Hier, düß Grund, de höört uns! För all de Tiden, de noch kaamt!" De Doden naher, bet hen na de, de gegen den Dänen fullen weern, "de weern ni bloots för uns alleen, - de gelt för't Riek!" He sülven harr dunntomalen ja nich mehr mit dröfft, un doch harr't den Hoff so goot anstahn, "mal wedder'n Kerl to stelln för't Land." Man nu weer't so wiet, em, den jüngsten Wulf, füll dat nu to: "Du steist dor in Frankriek jüst so good för unsen Hoff un uns Dörp, as hier op uns eegen Eer! Denn ji staat dor för't Riek!" Un: Dat de Minsch mit sien Leven nich spelen schall, dat weer di een Wohrheit - de anner avers: dat he doon mööt, wat he sick sülven schüllig is, un wenn se em ook dootslaat. Un den Jung dücht bi disse Lex upmaal, dat se doch bannig liek uutsehn dään, sien Vadder, de ole holsteensche Buur, un sien Rittmeister, de preuß'sche Offzeer, un dorüm will he nu "noch soveel lewer achter sien Rittmeister herriden [...], na Frankrik rin".

Heitmann, de sülven vun'n Buurnsteed' her weer, he kenn sien Land un kenn sien Lüüd, he kunn ook vertellen - un em weer eernst, is to marken, wat he schreev. Gifft man wenig plattdüütsche Texten, de so kloor as sien Carsten Wulf wiesen doot, wat de Plattdüütschen kort vör'n Tweten Weltkrieg dacht un dröömt hebbt vun't düütsche Volk, sien Geschicht un sien Recht. Weer denn ook man noch'n lierlütten Schritt, dat se den Krieg tojuuchen un naschünnen dään, as de eerst loosbraken weer. Carl Budich uut Lübeck, Studienraat vun Profeschoon un anners maleef keen Keerl för Larm un Striet, de riemel 1940 "Marschleder" tohoop mit Regen as "Düütschland, wi wüllt marscheeren, / för di, uns' Heimatland!" oder "Düütschland, waak up!", un he rööp"Rechte Keerls" ünner de Fahn, dat se "Goot un Bloot" för Düütschland geven schullen.

De Plattdüütschen sünd för Hitler un sien Politik west, door bitt de Muus den Faden nich vun af. Jüm ehr Schrieverslüüd sünd, mit Hinnerk Kruse to snacken, förföötsch mitlopen. Se hebbt, mehr noch, up ehr Oort düchtig naholpen, dat Düütschland toschannen wörr un vör alle Welt un för alle Tiet Schann' up sick laad't hett. So is ehr Geschicht, kunn nich anners kamen, door weer nix to raden un to böten.

6.11. De disse Geschicht kennt un liekers nich meent, de nedderdüütsche Literatuur höör nu een- för allmaal up'n histoorschen Schrotthupen - un so'n nadenkern Lüüd gifft't mehr - de schall so'n Schrievers as Hinrich Kruse un Oswald Andrae, Gernot de Vries oder Dieter Bellmann, Wolfgang Sieg oder Ingo Sax, Konrad Hansen, Gerd Spiekermann un all de annern, de uptotellen sünd, de schall he woll danken doorför, dat se wiest hebbt un wiesen doot: Nedderdüütsche Mundoortliteratuur kann ook för uns' Tiet, se kann ook för'n moderne Republik un ehr Kultuur sien, wat se dör all de dusend Johr west is - en Spegel vun Tiet un Minschenleven. Denn süh, Literatuur snackt vun de Welt - oder se snackt goor nich.

---

De Text is vun Dr. Claus Schuppenhauer, is ´n beten wat körter maakt (Schriften des Instituts für niederdeutsche Sprache, Reihe: Dokumentation, Nr. 17, S. 43-113).

---

Wenn Se wat vun Plattdüütsch hüüt weten wüllt, denn kieken Se man in de lütte Uutstellen, wat dat vundaag gifft.