Spraakkünstlers warrt uttekent – Fritz-Reuter-Pries 2014 geiht an Hartmut Cyriacks un Peter Nissen

Foto: Rüdiger Otto von Brocken

Tosamen sünd wi stark. Wi twee gegen den Rest vun de Welt. Wi kennt jüm all: Asterix un Obelix. Bud Spencer un Terence Hill. Bonnie un Clyde. Hartmut Cyriacks un Peter Nissen. „Das einzige nicht schwule Verlobungspaar Hamburgs“, so as Walter Ruppel, de fröhere Intendant vun’t Ohnsorg-Theater dat mal seggt hett. Siet 1988 höllt jümehr Liaison nu al – de Sülverhochtiet hebbt se achter sik. Se maakt meist allens platt, wat jüm in de Fingers kümmt. Fast steiht: An de beiden plattdüütschen Allrounder kümmt een so eenfach nich an vörbi. Se översett Theater- un Höörspeeltexten, Romanen, Comics, synchroniseert för’t Fernsehen, schrievt för’t Museum un för de Werbung. Un nich mal de Wirtschaft un dat Wedder sünd vör jüm seker: Bi den Radiosenner NDR 90,3 hebbt se de plattdüütschen Narichten opboot.

Meisttiets bemött wi jüm in’n Dubbelpack. Is de een dor, is de anner nich wiet weg. Gifft ja ok Lüüd, de könnt de beiden nich uteneen holen. Dorbi is dat doch ganz eenfach: De een weet wat af vun chineesche Kampfkunst. De anner interesseert sik mehr för Biller un kann en Masse över Maleree vertellen. De een singt för sien Leevdag geern in’n Chor un kümmt in’n Bass daal bet na’t ganz depe D. De anner singt nich mal na Kööm – man he weet as echten Noordfrees, woans een Teepunsch kaakt. Süh! Is doch allens ganz eenfach.

Een Saak gellt för jüm beiden: Se sünd de Experten bi’t Översetten in’t Plattdüütsche. Woans dat dorto kamen is, dat se Plattdüütsch to jümehr Professchon maakt hebbt?

Per Tofall kann een seggen: Hartmut Cyriacks kunn sik na sien Germanistik- un Geschichtsstudium op Lehramt veel vörstellen, man wedder trüch na School? Nee. „Villicht weer dat Theater wat för Se. Versöökt Se dat man mal bi’t Ohnsorg“, dat hett em sien Beraderin bi’t Arbeitsamt vörslaan. Un he hett dat schafft – an’t Theater is en ABM-Steed för em inricht worrn. Gau hebbt de Theaterlüüd markt: Den Mann köönt wi hier bruken. Un se hebbt em en faste Steed as Dramaturg geven. As Peter Nissen in Kiel noch Engelsch, Philosophie un Freesch studeert hett, weer jüst Wahlkampf in Sleswig-Holsteen. Un de FDP hett en plattdüütschen Ghostwriter söcht – un wat maakt en Student nich allens för de een oder anner Mark … En beten wat later wullen de Husumer Narichten en plattdüütsche Kolumne inrichten, denn hett NDR Welle Nord en Reporter söcht, un denn dat Ohnsorg-Theater en Dramaturg. Un jümmers stünn dor Peter Nissen. Platt in Woort un Schrift. Dat hett em uttekent. So hebbt de beiden to’nanner funnen un sünd bet vundaag nich wedder vun’nanner loskamen. En poor Johren lang hebbt se as Dramaturgen tosamen an’t Ohnsorg-Theater arbeidt, tomals noch in de Groten Bleichen. Al to de Tiet hebbt de beiden markt: Wi passt allerbest tohoop. Dor is een, mit den kann ik as Partner tosamenarbeiten. Un de Grundsteen weer leggt.

1994 güng jümehr Tiet bi Ohnsorg to Enn. Man trennt hebbt sik Cyriacks un Nissen nicht. Nee, jüm weer kloor: Tosamen sünd wi goot un wi köönt ok op egen Been stahn. Se harrn den Moot un hebbt en Textmanufaktur grünnt. Dor arbeidt se bet vundaag mit Wöör, mit ganz ünnerscheedlich Oorten vun Texten. Mitünner schrievt se sülvst, meisttiets översett se.

Wat leest oder höört, dat dörch de Fingers vun Hartmut Cyriacks un Peter Nissen gahn is, hebbt Se wiss al mal. Man villicht hebbt Se dat gor nich markt. Denn wenn en Översetter sien Opgaav goot maakt hett, fallt dat meisttiets nich op. Denn löppt de Text, allens passt tohoop, un dat Stück – oder de Geschicht – kriggt uns faat. Mit den Översetter is dat jüst so as mit den Schiedsrichter bi’t Football: Wenn he sien Job goot maakt, warrt wi em egens gor nich wies. Un so maakt Cyriacks un Nissen sik op’t hööchste Niveau unsichtbor. Översetten kann jeedeen, de twee Spraken kann. – Nee, kann he nich. Wat för en hoge Kunst dat is, wiest Översetters as Heinrich Böll oder Harry Rohwohlt. Jüst so is dat ok bi’t Översetten op Platt. Egentlich mööt wi vun’t Överdregen snacken, denn dat langt nich, eenfach de hoochdüütschen Wöör een to een mit plattdüütsche uttotuuschen. Dor stickt veel mehr dorachter. Op dat Besünnere vun de plattdüütsche Spraak kümmt dat an: de Grammatik, de Afsünnerlichkeiten, de Spraakbiller. Cyriacks un Nissen schafft jedes Maal, wenn se en Text överdreegt, en nee’et Kunstwark, dat för sik stahn deit. Mit jümehr Översetten wiest se, wat in de Regionalspraak binnen stecken deit.

Wenn de beiden en nee’en Text op den Schrievdisch liggen hebbt, maakt een vun jüm den eersten Dörchgang un haalt den Text in’t Plattdüütsche rin. Utgahn doot de beiden jümmers vun den engelschen oder franzööschen Originaltext un nich vun de hoochdüütsche Översetten. De meisten Lüüd denkt, nu is dat trecht. Man mit düssen plattdüütschen Utgangstext sünd se lang nich tofreden. Dat weer eerst de Optakt. Nu warrt de Originaltext bisiet leggt un dat Gestalten an den plattdüütschen Text geiht los.

Över 40 Theaterstücken hebbt se bet nu in’t Plattdüütsche överdragen: Los güng dat 1988 mit Unternehmen Arche Noah vun Elke Heidenreich. Un glieks harrn se dat eerste grote Problem: den Punker. Woans snackt de op Platt? Plattdüütsche Jugendkultur un Jugendspraak geev dat nich. So is de Punker hoochdüütsch bleven. Vundaag kunnen se woll ok en plattdüütschen Punker formen – gifft dat middewiel doch ok Heavy Metal, Hip-Hop un Punk op Platt.

Cyriacks un Nissen nehmt de Opgaav an, mit Spraak würklich to arbeiten. Dat is en stuur Handwark. Wenn dat Stück trecht is, süht dat ganz eenfach ut, man de Weg dorhen köst Tiet un Nerven. Jeedeen vun de beiden geiht gnadenlos mit de Vörslääg vun den annern üm. Se kettelt allens ut de Spraak rut, dat nich op de Hand liggt. För jüm gellt: En Theaterstück mutt funkschoneren för de Lüüd in uns Tiet, de hier in de Region leevt. Bi’t Överdregen haalt se de Stücken in den noorddüütschen Spraakruum. So warrt ut den Playboy of the Western World gau mal De Held in’n Dörpskroog. Un de snackt so, as de Minschen hier bi uns snacken doot. Jüst franzöösche Theaterautoren bruukt faken bannig vele Wöör. Indruck maakt dat op de beiden Översetters nich: Se nehmt den Rootstift in de Hand un striekt allens dat weg, wat nich bruukt warrt – tominnst nich, wenn noorddüütsche Lüüd mit’nanner snackt. So’n Text warrt Reeg för Reeg uteneen nahmen. Op de Bühn gifft dat blots eenmal de Schangs, dat de Tokiekers verstaht, wat meent is. Wenn de beiden bi’t Översetten an en Steed sülvst nich kloor kaamt, heet dat: Se mööt in den Originaltext indükern un rutfinnen: Wat meent de Schriever würklich? Wat stickt achter de Wöör? Gifft dat op Platt dor en Spraakbild för? De Översetters hebbt Moot: Se striekt weg, wat nich bruukt warrt, un krempelt üm, wat nee arrangeert warrn mütt – eendoont, wat dat Shakespeare weer, de en Dialog utklamüüstert hett, wat J. K. Rowling ehren Harry Potter in den Mund leggt hett oder wat Dylan Thomas över de Nacht schrifft. En Butler? Hebbt wi hier bi uns nich. Kopp af. Bi jümehr Arbeit hebbt se lehrt, anner Lüüd doottomaken. Passt en Figur nich in’t Arrangement? Denn heet de Utmustert.

De stuurste Opgaav weer woll de Sommernachtsdroom, den se ut Shakespeare sien Midsummer Night’s Dream maakt hebbt. Nipp un nau hebbt se sik an dat Pentameter-Schema un an de Riemels holen. Wat dorbi rutkamen is, hett de Vitalitätsproov för dat Plattdüütsche schafft. Tohooprekent hebbt se 700 bet 800 Stünnen bruukt, ut den engelschen Text – den in Original ok meist keen Englänner versteiht – en plattdüütsch Stück to schrieven, dat vundaag op de Bühn bröcht warrn kann. Teemlich vigeliensch weern mitünner de Biller, de Shakespeare in sien Text bruukt hett. Foorts kloor ween mööt se för de Tokiekers in uns Tiet; man ok de Shakespeare-Charakter schall noch dörchschienen. Faken sünd Saken, de in en Bild bruukt warrt, hüüt nich mehr so kloor as noch vör 400 Johr. Den Knöterich to’n Bispeel kennt wi as Plant – man en Bild, för wat he steiht, hebbt wi nich in’n Kopp. So hebbt se ut em de Eerdbeer maakt un dor en ganz anner Bild rinbröcht. Bi Shakespeare seggt Lysander to Hermia: Get you gone, you dwarf / You minimus, of hindering knot-grass made [...]. August Wilhelm von Schlegel maakt dorvun: Packe dich, du Zwergin! / Du Knirps aus Knötrich, der das Wachstum hemmt! [...]. Un bi Nissen un Cyriacks schimpt Lysander: Hau af, du Krööt, / du Dwarg, de Eerdbeern mit de Ledder plückt [...].

Man de Text alleen is noch nich dat Gesamtkunstwark för de beiden. Dat is blots dat Material, dat dat, wat op de Bühn bröcht warrt, en Kunstwark warrn kann. Eerst wenn dat Stück speelt warrt, un de beiden as Tokiekers in de eerste Reeg sitt, markt se: Löppt’t, oder nich? Dat is woll de Last vun den Översetter. „Dat hebbt Ji wedder goot maakt!“ – Dat höört se na en Premiere wiss ganz geern. Is wunnerbor, wenn Tokiekers, Schauspelers, Regisseur un Intendant tofreden sünd. Man langt jüm dat? Nee, egentlich nich. Wat jüm faken fehlt, is mit anner Fachlüüd över dat Översetten to snacken. Hier warrt kloor: Dat geiht jüm üm de Spraak. Se wüllt utloten, wat allens mööglich is mit Platt.

Üm an’n Anfang antofangen: Dat is Vörjohr, Nacht, keen Maand in de lütte Stadt, keen Steerns un bibel-swatt, de Kattenköppstraten still, un de Leevs-Poren-un-Kaninken-Woold hinkt duuk-nackt – nüms süht dat – daal na de kreihenbeer-swatt, swattbeer, swatt, kreihen-swatt fischerböötwüppeln See. De Hüüs sünd blind as Mullwarpen … De plattdüütsche Översetten vun dat woll bekannteste Höörspeel Under Milkwood vun Dylan Thomas höört sachts to de besten Arbeiten vun Cyriacks un Nissen. In den Text stickt so veel Spraakgewalt binnen: As Tohörers warrt wi glieks in de Nacht rintrocken, wi hebbt en Bild vör Ogen un föhlt, woans sik de Nacht anföhlt. Ok wenn eerstmal gor nich veel passeert, höllt uns de Spraak mit ganz veel Kraft in de Situatschoon binnen. Düt Stück wiest, wat för de Översetters jümmers bavenan steiht: Se wüllt gode Arbeit aflevern, achter de se stahn köönt. Man wenn een mit jüm snackt, warrt düütlich: Se sünd tofreden mit dat, wat se maakt. Un se hebbt dor Freid an, ut de Regionalspraak allens ruttohalen, mit Spraak to spelen – jümmers mit en lütt beten Plie dorbi. Wat köönt se sik noch Johren later över en Witz freien, den se in en Text inboot hebbt.

Heel un deel wichtig is Cyriacks un Nissen de Verantwortung för de Spraak, de se hebbt, un de se ok annehmt. De beiden maakt Politik, dat dat bargop geiht mit Platt. För jüm höört de Spraak to’t moderne Leven, to de Kultur, to de Tokunft mit dorto. Un dor sett se sik för in.

Vör 20 Johr hebbt se seggt: Wi köönt ok op egen Been stahn. Wi köönt mit uns Arbeit för’t Plattdüütsche so veel Geld verdenen, dat dat för’t Leven langt. Dor weer Kraasch för nödig. Un dat hebbt se schafft. Vundaag sünd se de beiden Fachlüüd bi’t Översetten in’t Plattdüütsche. För jümehr Arbeit warrt se mit den Fritz-Reuter-Pries uttekent. Se schrievt un översett op’t hööchste Niveau. Se wiest, wat mit de Spraak mööglich ist. Se sünd de, de en Richtmaat sett.

Leve Hartmut, leve Peter – Ji beiden Spraakkünstlers un Spraakakrobaten – ik graleer Jo vun Harten.

Christiane Ehlers, Institut für niederdeutsche Sprache